خريد و فروش ارز در بانكداري بدون ربا

 دكتر بيژن بيدآباد[1]

يكي از اقسام عمليات بانكي خريد و فروش ارز يا اسعار خارجي مي‌باشد. تبديل پول كشورها به يكديگر ربوي نيست ولي در اين باب يك نوع ملاحظه‌اي را بايد در نظر گرفت و آن عدم استفاده از نرخ بهره و انجام معاملات مدت‌دار مي‌باشد. به عبارت ديگر معاملات در بازار ارز به سه دسته معاملات نقدي، معاملات آتي يا وعده‌دار و معاملات تعويضي طبقه‌بندي مي‌شوند.

معاملات نقدي (Spot) معاملاتي است كه تحويل و تسويه آنها در همان زمان توافق براي انجام معامله صورت مي‌گيرد.

معاملات آتي يا وعده‌دار(Future) عبارت از خريد و فروش همزمان مبلغ معيني ارز با نرخ معين و تاريخ تحويل معين در آينده مي‌باشد. اينگونه معاملات براي ايجاد اطمينان از نوسانات نرخ ارز در آينده و پوشش ريسك معاملات آتي و همچنين به منظور عمليات سوداگرانه و بورس بازي و تبديلات مكرر يا آربيتراژ (Arbitrage) صورت مي‌گيرد.

معاملات تعويضي (Swap) توافق براي خريد و فروش ميزان مشخصي از دو ارز در برابر يكديگر براي دو تاريخ متفاوت مي‌باشد. در اين معاملات مي‌توان اثر پوشش ريسك و همچنين نرخ بهره را مشاهده نمود.

قراردادهاي فوق هركدام از لحاظ ربوي بودن يا نبودن ويژگي‌هاي خاص خود را دارا هستند. قبل از اینكه وارد اين بحث شويم بايد نسبت به برخي نظريات و فتاوا كه كشورهاي مسلمان نشين را متمايز از ساير كشورها در مورد اخذ ربا مي‌دانند توضيح داده شود. قول مشهور بر اين است كه گرفتن ربا از كافر و بالاخص كافر حربي براي مسلمان مجاز است. اين حكم به نظر نمي‌رسد كه مقبوليت زيادي در اجماع عقلاء داشته باشد. زيرا اين مسئله به معني برتر قراردادن مسلمانان از ساير ملل عالم است. د