بررسی تاریخی شکل گیری هویت ایرانی

گردآورنده گان:

حمیده طالبیان فوق لیسانس جمعیت شناسی-

 دبیر آموزش و پرورش شهرستان شهرضا

محبوبه درخشش- فوق لیسانس جمعیت شناسی

- دبیر آموزش و پرورش شهرستان شهرضا

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                       صفحه

مقدمه                                                                                                                           2

چكيده                                                                                                                                     4

تعریف مفاهیم                                                                                                                          6

هویت                                                                                                                                        6

هویت ایرانی                                                                                                                             6

هویت اجتماعی                                                                                                                        7

فرهنگ                                                                                                                                    8

عوامل تربیتی                                                                                                                            9

شکل گیری هویت ایرانی                                                                                                          10

جدایی ناپذیری هویت ایرانی و هویت اسلامی                                                                          11

عوامل تخریب هویت ملی                                                                                                         13

نتیجه گیری و پیشنهادات                                                                                                           15

منابع و مأخذ                                                                                                                             17

مقدمه:

در این سال ها راههای بسیاری برای بازیابی آنچه با نام های هویت ملی، هویت ایرانی، هویت ایرانی اسلامی و ... نامیده شده، اندیشیده و به مرحله اجرایی شدن رسیده است. با این همه تاثیر این اندیشه ها در فضای عمومی جامعه بطور شفاف مشخص نشده است. زیرا هنوز نظریه هایی برای تعیین مولفه های دخیل در این دگرگونی ها وجود ندارد.

پرسش هویت به ویژه در چند دهه گذشته، بی گمان یکی از مهم ترین پرسش ها در حوزه روابط میان افراد و جوامع بوده است. چندان که هم خود پیوسته در کانون توجه رسانه های همگانی بوده و هم عرصه ای برای تفسیر و سنجش هر گونه بیان یا بیانیه فراهم کرده است. توجه فراگیر به این پرسش بدون در نظر گرفتن سرچشمه های گوناگون آن، نشان دهنده اهمیت شناخت هویت است. از سوی دیگر گوناگونی و تضادآرایی که به طور مستقیم و غیر مستقیم درباره مفهوم هویت ارایه می شوند، پیچیدگی آن را نشان می دهد و در نتیجه این امر شرایط مطلوبی را برای بررسی های بیشتر درباره هویت ایجاد می کند.

امروز تفسیرهای گوناگونی را از مفهوم هویت می توان ارایه کرد که هر یک الزامات، اولویت ها، نگرانی ها و امیدهای دیگری را مطرح می کنند. این تفاوت ها بیش از هر چیز برآمده از گوناگونی دیدگاه ها نسبت به موضوع هستند. «ادوارد سعید» در کتاب خود، «شرق شناسی» سرنخی برای شناخت چشمه این گوناگونی ها به دست داده است. در مقدمه این کتاب دو گونه جامعه معرفی شده است: «جامعه مدنی» و «جامعه سیاسی». جامعه مدنی به تعریف ویژه او، مشارکت نهادهای خود را به سان مولفه های اصلی می پذیرد و تداوم زندگی خود را با دگرگونی تنظیم می کند که برآمده از تجربه تازه همین نهادهاست؛ جامعه سیاسی اما از سازمان های اداری مرکزی تشکیل می شود که وظیفه اصلی آنها نظام دادن و تثبیت اوضاع است. به تناسب تفاوت این دو جامعه، تفسیرهای متفاوتی از همه مفهوم های بنیادین پدید می آید که طبیعتا نظام های ارزشی و آثار هنری و فرهنگی را نیز در بر می گیرد.

چکیده:

امروزه در جامعه ما در میان معماران، هنرمندان و گروه کوچک منتقدان، اندیشمندان، مردم و مدیران، از هویت بسیار سخن گفته می شود. معمولا کانون سخن نگهداری از ارزش های کهن و جلوگیری از ورود ارزش های بیگانه است بحث هویت اما پرسش ویژه این سال ها نیست و دست کم از چهار دهه پیش تاکنون محور بحث بوده است.

بسته به اینکه انسان، در هنگام تولد در کدام حوزه فرهنگی قرار گیرد، طبیعتأ احساس هویت اجتماعی او دارای مشخصه‌های منحصر بفرد همان حوزه می‌شود. این مشخصه‌ها، با انسان و رشد اجتماعی او، از طرف محیط زندگی، آموزش، کار و مجموعه روابط اجتماعی، به وی، خودآگاه و یا ناخودآگاه، تزریق می‌شوند.

همچنین اراده انسان بالغ، کمتر می‌تواند در این ماندگارهای ریشه‌دار، تغییر ایجاد کند، بلکه حداکثر، سمت و سوی رفتار اجتماعی را می‌تواند تا اندازه‌ای تحت تأثیر قرار دهد؛ بنابراین، هویت فرهنگی، امری نیست که از کسی گرفته شود یا بتوان به زور به وی تحمیل کرد. این هویت، در واقع، هسته اصلی تشکیل دهنده شخصیت اجتماعی انسان است و برای همین، طلبیدنی و خواستنی نیست.

همانگونه که گفته شد، هویت اجتماعی انسان، از عوامل بسیاری برگفته شده است که رویدادها و تغییرات مقطعی، قادر به ایجاد تغییرات اساسی در آن نیستند و نمی‌توان با تکیه بر یک یا دو عامل تمایز، مثل زبان و یا اعتقادات، بین گروهی از انسانها، با گروهی دیگر، اعلام هویت مستقل کرد.

گروه انسانی بدون هویت روی کره زمین وجود ندارد، چرا که انسان در جامعه زندگی کرده و رشد یافته است و تکامل او، اجتماعی بوده است، نه انفرادی؛ بنابراین، هر انسانی، در هر جامعه ای که زندگی می‌کند ـ جدا از مسائل حقوقی و سیاسی در یک مقطع خاص تاریخی ـ دارای هویت مشخص اجتماعی و تاریخی است.

 

کلید واژه ها:

هویت هویت ایرانی هویت اسلامی فرهنگ

1- در طول تاریخ ایرانیان با توجه به موقعیت استراتژیکی که داشتند مورد حمله اقوام مختلف قرار می گرفتند اما با توجه به هوش و درایتی که داشتند، توانستند فرهنگ قوم غالب را مجذوب فرهنگ خود کنند و برتری فرهنگ خود را بر فرهنگهای دیگر نشان دهند.

2- از زمان حمله اعراب به ایران، فرهنگ ایران از دو فرهنگ اسلام و غرب تاثیر زیادی گرفته است.

تعریف مفاهیم:

الف) هویت:

هویت فرد فقط در این نیست که او کیست بلکه این است که گروهی که وی بدان تعلق دارد کدام گروه است و چگونگی انتقال آن را نشان می دهد. واژه هویت بیانگر چه کسی بودن است که احتیاج بشر به شناخته شدن و شناسانده شدن به چیزی یا جایی ناشی می شود. با توجه به این مطالب در می یابیم که انسامها برای معرفی خود مجبور به استناد به اشیاء یا مفاهیمی انتزاعی هستند که با آن معرفی شده و به همین خاطر است که ما می بینیم کشورها گرایش به ایجاد میراث فرهنگی غنی پیدا کرده و سعی در نشان دادن آثاری برای نشان دادن هویت خود دارند که از طرق مختلف این امر را میسر ساخته اند (ایجاد موزه های مختلف و خریدن آثار باستانی کشورهای عقب افتاده به ثبت آن آثار به نام خود.)

به این ترتیب هویت خصوصی یگانه است که در جامعه انسانیبه عنوان یک حق برای متمایز بودن افراد در جوامع مختلف از همدیگر به رسمیت شناخته می شود و عناصر تشکیل دهنده آن عبارتند از سرزمین، تاریخ، زبان، ادبیات، دین، ساختار سیاسی، فرهنگ و هنر مشترک و غیره.

ب) هویت ایرانی:

هنگامی که سخن از «ایران» به میان می‌آید، ذهن، خودبه‌خود، متوجه جغرافیای سیاسی کنونی و ترکیب جمعیتی و ویژگی‌های امروزین آن می‌شود، در حالی که از دید هویت‌شناسی، واژه «ایران» در بر گیرنده دیرپاترین یادمان‌های مدنی و تاریخی بشریت، در حوزه‌ای بسیار گسترده‌تر از مرزهای سیاسی امروز است.

ایران، کهن‌ترین سرزمینی است که بشر موجود در آن، در هزاره‌ها، هویت اجتماعی یافته و مجموعه ای از مشخصه‌های خاص و متمایز را، از گذر این هزاره‌ها، شکل داده و پرورانده است.

هرچند هویت مکتوب ایرانی، خود را با داده‌های میترایی و اوستایی نمایان می‌سازد، این داده‌ها، هرگز نمی‌توانسته‌اند یک شبه پدید آمده باشند؛ بنابراین، نتیجه هزاران سال بده، بستان اجتماعی ـ اقتصادی و سیاسی و فرهنگی، در بین گروه‌های گسترده انسانی، بوده‌اند؛ گروه‌هایی که شاید امروز هیچ نشانی از ایشان نباشد، اما میراث آنها، بخش‌های اصلی هویت ایرانی را شکل می‌دهند و آنها را از بقیه مردمان، در سایر حوزه‌های هویتی، جدا می‌سازند.

 مشخصه‌های اصلی این هویت را می‌توان در چنین زمینه‌هایی برشمرد:  حوزه جهان‌بینی، فلسفه و اخلاق

ج) هویت اجتماعی:

هویت انسانی، مقوله‌ای اجتماعی است. همه انسانها به هنگام تولد، فارغ از اینکه در کجای زمین به دنیا می‌آیند و یا از چه تعلق قومی و قبیله‌ای برخوردارند، دارای ویژگی‌های یکسان نوع انسانی، در میان انواع موجودات زنده هستند و هیچ گونه تفاوت ماهوی با یکدیگر ندارند؛ بنابراین، مقوله هویت انسانی که در دوران رشد و تکوین انسان در جامعه شکل می‌گیرد، کاملأ اجتماعی و جامعه شناسانه است و ربطی به خون و نژاد و رنگ پوست و ... ندارد.

هویت اجتماعی انسان، بر پایه پنج مؤلفه تأثیرگذار، شکل می‌گیرد:       
1 ـ عوامل جغرافیایی ـ اقلیمی  
2 ـ عوامل سیاسی و تاریخی     
3 ـ عوامل اقتصادی و معیشتی   
4 ـ عوامل فرهنگی (زبان و ادبیات و هنر، میراث اساطیری، سنن و آداب، اعتقادات و آیین‌ها و رسوم و یادمان‌ها)           
5 ـ و مؤلفه‌های تربیتی

د) فرهنگ:

مجموعه عناصر معنوی و مادی که در سازمان های اجتماعی جریان می یابند و از نسلی به نسل دیگر منتقل می شوند که در دو قسمت معنوی و مادی بین مردم رواج دارد:

1- فرهنگ معنوی عبارتست از مجموعه دستاوردهای جامعه در تمام زمینه های علم و هنر و اخلاق و فلسفه

2- فرهنگ مادی به مجموعه وسایل تولیدی و دیگر ارزش های مادی گفته می شود که شامل ساختار اقتصادی یا زیر ساخت جامعه است.

در واقع فرهنگ هر جامعه منشاء هویت افراد آن جامعه را تشکیل می دهد به این علت بیشتر از واژه هویت فرهنگی استفاده می شود. فرهنگ معنوی و مادی در واقع هویت فرهنگی هر جامعه را تشکیل می دهد و از دست دادن و یا عاریه گرفتن آن ضایعه ای است که قومیت و ملیت یک گروه اجتماعی را تهدید می کند. هویت فرهنگی نشانگر این است که افراد در چه نوع فرهنگی رشد کرده و کدام فرهنگ برای آنان نهادینه شده است. چون در هر جامعه ای که فرد رشد می کند یک سری آداب و رسوم و هنجارها و ابزارهایی وجود دارد که تشکیل دهنده فرهنگ آن جامعه است و شخص با زندگی در آن جامعه این موارد برایش درونی شده و با توجه به آن شناخته می شود.

عوامل تربیتی:

عامل تأثیرگذار در شکل گیری هویت اجتماعی انسان، عامل تربیتی است. این عامل، خود برگرفته از عواملی همچون، نوع روابط اخلاقی ـ فرهنگی و رفتاری حاکم بر خانواده، آموزش و پرورش و همچنین جامعه است.

هر یک از این سه حوزه، بخشی از حوزه نفوذ تربیت انسان را شکل می‌دهند، ولی بسته به اینکه هر یک از عوامل نامبرده، چقدر گسترده‌تر عمل کنند و انسان مورد نظر را تحت پوشش آموزه‌های خود قرار دهند، تربیت انسانی را می‌توانند در حوزه نفوذ خود بگیرند. امروزه، آموزش و پرورش و جامعه ـ به ویژه بخش مربوط به رسانه‌ها ـ سهم عمده تری نسبت به عامل خانواده، بر عهده گرفته‌اند و شاید به همین دلیل نیز باشد که تشابه بیشتری در میان گروه‌های انسانی، دیده می‌شود.

شکل گیری هویت ایرانی

بررسی سرنوشت تاریخی قلمرو سرزمینی ایران در دوره قاجار بر آن است که‏ پادشاهان آغازین قاجار و سیاست مردانی چون میرزا بزرگ‏ قائم مقام و فرزندش میرزا ابوالقاسم،تصوّری‏ از سیمای سرزمینی ایران و پشتوانه‏ای تاریخی آن داشتند.از این‏رو، اقتدار قاجارها آشکارا با کوشش برای بازگرداندن و حفظ شکوه سرزمینی ایران زمین، ارتباط داشت.وی در این زمینه‏ تکاپوی آگاهانه‏ی پادشاهانی چون آغا محمد خان(1210- 1213 ه.ق)و فتحعلی شاه(1213-1250 ه.ق.)را برای تعیین‏ جایگاه خود در عرصه‏ی میراث تاریخی شاهنشاهی ایرانی‏ شاهد می‏آورد که اقتدار نمایندگان بزرگ آن چون اسکندر، خسرو انوشیروان،چنگیزخان، تیمور صاحب قرآن، شاه اسماعیل‏ و شاه عباس یکم-که در این زمان و از نگاه شاهان قاجاری‏ حلقه‏های هم‏ساز زنجیره‏ی شاهنشاهی تاریخی ایران بودند.

کوشش میرزا بزرگ قائم مقام در برانگیختن علما به صدور فتوای جهاد در برابر تجاوزگری‏ این فصل است.تکاپوهایی که در برابر سرنوشت گریزناپذیر بخش‏های شمال غربی این سرزمین راه به جایی نبرد.در ادامه‏ مجادلات و مذاکرات طولانی مرزی با عثمانی،شکل‏گیری‏ کمیسیون‏های تعیین مرز، جدال حکومت قاجار با انگلستان بر سر تعیین مرزهای شرقی ایران و جدایی نهایی‏ پاره‏هایی از ایران زمین باستان در شرق و شمال شرقی این‏ سرزمین که پیامد ناگزیر بازی بزرگ و ناتوانی حاکمیت قاجاری‏ از رویارویی با تحولات جدید بود،به بحث گذاشته شده است. هدف از طرح این مباحث،تبیین این نکته است که در سراسر این روند تاریخی،ایرانیان درگیر در آن، درک مشخصی‏ از قلمرو سرزمینی میهن خویش و پیوند آن با تاریخ داشتند و برای حفظ به جدّ کوشیدند. این درک در وهله‏ی نخست در نفس دفاع از ایران زمین و در مراحل بعد در جریان مذاکرات و دعاوی مرزی مشاهده شد.در این راه،تاریخ ملی ایران و اسطوره‏ها و میراث باستانی آن مورد توجه تاریخ‏نویسانی چون‏ اعتماد السلطنه، آقا جان کرمانی، فرصت الدوله‏ی شیرازی و محمد حسین خان فروغی قرار گرفت که شکوه و عظمت‏ ایران زمین را با گستره‏ی سرزمینی آن همزاد می‏پنداشتند و با زنده کردن خاطرات روزگار باستانی درد تحلیل روز افزون این‏ گستره را در روزگار غمبار خود، تحمل‏پذیر می‏کردند. ضمن‏ این که مذاکره‏کنندگانی چون میرزا جعفر خان مشیر الدوله و میرزا معصوم خان انصاری نیز، تاریخ و اسطوره‏های ملی ایرانی را وسیله‏ای سودمند در جهت اثبات دعاوی قلمروی ایران یافتند. نهایتا این که«ایران نوین اگرچه فشرده‏تر از ایران زمین باستانی‏ بود. در این روند هویّت‏ جغرافیایی جدیدی رازاده بود:«ملت».از نگاه روشنفکران‏ ایرانی،امپراتوری‏های نوین،برآمده از ملل متمدن و مقتدر بودند.ازاین‏رو،ملت توانمند می‏توانست راه رسیدن به امپراتوری‏ جدید باشد.بدین ترتیب ایران نوین همچون دیگر کشور- ملت‏ها برآیند این نوسانات و کشمکش‏های سرزمینی بود.»

جدایی ناپذیری هویت ایرانی و هویت اسلامی:

امروزه در مقابل افراد کشور ما سه هویت ایرانی اسلامی و غربی وجود دارد که مردم کشور ما در هیچ کدام بطور عمیق وارد نشده اند و با هر فشار و جریانی به سوی یکی از آنها گرایش پیدا می کنند و به دلیل همین گرایشهای شطحی است که دچار افراط و تفریط می شوند البته هویت ایرانیان بیشتر از دو گرایش هویت ملی و اسلامی سرچشمه می گیرد.

سابقه تاریخی و تحلیل روحیات شخصیت ایرانیها نشان می دهد که ملت ایران همواره بر هویت ملی و دینی خود تاکید و تصریح داشته است. این واقعیت فرهنگی و اجتماعی با شخصیت تمام ایرانیان آمیخته است که هر گاه یکی از دو پایه هویت ایرانیان را حذف کنند یا کمرنگ جلوه دهند با واکنش شدید مردم روبه رو شده اند.

استاد مطهری هم کنشی این دو هویت مردم ایران را در بستر تاریخ نشان داده است بنابراین به لحاظ تاریخی هویت ملی و دینی در کشور ما به وضوح دیده می شود. (مطهری ، 1365)

مرحوم بازرگان نیز مقاله ای در این زمینه تنظیم کرده است که نمونه ای از تلاش آن مرحوم است که در خدمات فرهنگی خود بر مبانی هویت ملی و دینی ایرانیان پافشاری کرده است. (مهندس بازرگان 1360)

کمتر ملتی را می توان در تاریخ همچون ملت ایران همواره درگیر بحرانهای هویتی یافت علت اساسی آن قرارداشتن ایران در خاورمیانه که به لحاظ جغرافیایی چهارراه حوادث یا دروازه شرق و غرب دانست. به خاطر همین موقعیت همواره در طول تاریخ شاهد تاخت و تاز اقوام مختلف به ایران بوده ایم گرچه در تمام این دوران ایرانیان می کوشیدند تا از طرق مختلف (مانند نفوذ خواجه نصیرالدین طوسی و مغولان و یا نفوذ عمدالملک کندری و خواجه نظام الملک بر ترکان سلجوقی) که فرهنگ ایران را بر فرهنگ قوم مهاجم غالب کنند ولی با وجود این دو فرهنگ و تمدن مهاجم یعنی اسلام و غرب نفوذ انکارناپذیری بر فرهنگ و تمدن ما گذاشتند و ایرانیان هیچگاه نتوانستند از تاثیرات این دو فرهنگ برکنار مانند و برخوردار آنها با این دو فرهنگ یا بصورت افراط و یا بصورت تفریط بوده است.

عوامل تخریب هویت ملی:

عواملی که هویت ملی ما را خدشه دار کرده است عبارتند از :

1- خودبزرگ بینی که باعث ندیدن نقایص ارزشها و هنجارهای تشکیل دهنده هویت می شوند.

2- روحیه افراط و تفریط گرایی که در هر دو صورت زیانهای جبران ناپذیری به هویت وارد می کنند.

3- سرایت دادن ارزشها که در جامعه افراد بیشتر شان و اعتبار دارند تا سازمانها.

4- تقدیرگرایی البته تلاش بزرگانی چون مطهری برای تبیین صحیح معنای قضا و قدر و زدودن روح تقدیرگرایی از ایرانیان را نباید فراموش کرد.

5- اعتماد به شایعه که بصورت یکی از خصوصیات منفی باعث خدشه دارشدن هویت می شود که البته پس از انقلاب این مورد کمرنگ شده است.

6- فرهنگ تسلیم که اگر ظلمی در جامعه ببینند بخاطر حفظ آبرو تسلیم می شوند و از خود واکنشی نشان نمی دهند این مورد نیز با انقلاب و سهیم شدن آنان در سرنوشت خود کمرنگ تر شده است.

7- مطلق انگاری که این ویژگی موجب می شود افراد تنها خصایص مثبت خود را مدنظر داشته و از ویژگیهای منفی خود بی اطلاع باشند و نتوانند در جهت رشد و تعالی خود گام بردارند.

نتیجه گیری و پیشنهادات:

1- در جامعه باید آموزش و پرورش جایگاه ویژه ای پیدا کند زیرا از طریق این نهاد است که هویت کشور بازسازی و استحکام می یابد.

2- برای اهمیت دادن به هویت ملی باید از اثرات دو فرهنگ اسلام و غرب هراسی نداشته باشیم و با گرفتن جنبه های مثبت آنان و بومی کردن آن به سرمایه فرهنگی خود بیافزاییم.

3- به اسلام به عنوان دین برتر نگاه کنیم و از آن در جنبه های مختلف زندگی استفاده ببریم و به غرب به عنوان رقیب توانمند نگاه کنیم و خود را کوچک نشماریم.

4- باید سعی کنیم جنبه های مثبت هویت ایرانی اسلامی خود را تقویت کرده و سعی در برطرف کردن نقایص این هویت ها داشته باشیم و هیچ گاه سعی در جداکردن این دو مقوله نداشته باشیم.

5- باید در بین ملت ایران این امر درونی شود که تنوع فرهنگی در ایران نه تنها مغایرتی با هویت ملی ندارد بلکه سبب شناخته شدن اقوام و فرهنگهای مختلف و باروری و رشد آنان می شود.

6- به تنوع فرهنگی به عنوان یک ارزش نگاه کنیم زیرا استحکام هویت را به دنبال خواهد داشت و در نتیجه پذیرش تنوع فرهنگی احساس وفاداری و تعلق به عناصر و نمادهای مشترک در اجتماع ملی و نهایتاً هویت ملی قوی بوجود می آید.

7- مقامات دولتی باید در جهت رفع عواملی که هویت را خدشه دار می کند بپردازد منجمله در جهت الف: احیای اعتمادسازی قدم برداشته و مردم هم به برنامه های آنها اهمیت داده و سعی در اجرای آن نمایند.   ب: اجرای عدالت اجتماعی در جامعه تا بدین وسیله فاصله اقشار کاسته شود و نوعی وفاق ملی بین آنان بوجود آید.  ج: سعی در گردهمایی ها و جمع کردن مردم برای تعامل بیشتر تا بدیت ترتیب ارتباطات بیشتر شده و افراد نسبت به هم شناخت بیشتر پیدا کرده و در نهایت به کشورشان عشق ورزند.

منابع و مأخذ:

1- رجایی، فرهنگ (1380) ، پدیده جهانی شدن، ترجمه عبدالحسین آذرنگ، نشر آگاه تهران

2- رجب زاده، احمد و دیگران (1382) جامعه شناسی 2 ، شورای برنامه ریزی، گروه مولفان، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران

3- رجب زاده ، احمد (1383) جامعه شناسی 1 ، سال دوم ، شورای برنامه ریزی درسی، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران

4- شیخاوندی داور (1382) بهای جهانی شدن، روزنامه همشهری، جمعه اول مرداد

5- صداقت پرویز (1379) سرگذشت جهانی شدن، ماهنامه بورس، اردیبهشت

6- قاسمی، علی حسین (1380) سمینار جهانی شدن و اطلاع رسانی، دانشگاه فردوسی مشهد

7- محسن پوده بهرام (1379) نقش تعلیم و تربیت در برخورد با جهانی شدن فرهنگ مدرنیته، فضای علمی پژوهشی، جلد هشتم، شماره 3و4، زمستان و پاییز

8- مطهری، مرتضی (1365) خدمات متقابل ایران و اسلام

9- www.helwist.com/farsi/monfared/pan iranism

10- www.tabnak.ir

 

11- www.aftabil.com