تأثير مهاجرت به عنوان یکی ازچالش های کلان شهرهابر نوگرايي والدين و امروزي شدن فرزندان (مطالعه موردي شهراصفهان)

 

استاد راهنما:

دكتر علي اصغر مهاجراني

 

تهیه‌کننده:

حميده طالبيان- کارشناسی ارشدجمعیت شناسی

محبوبه درخشش- کارشناسی ارشدجمعیت شناسی

 

چكيده

مهاجرت‌هاي داخلي و يا مهاجرت‌ مردم يك منطقه به منطقه ديگر داراي آثار فراوان مثبت و يا منفي مي‌باشد. از يك سو منطقه مهاجرفرست (مبدأ) با كمبود نيروي كار جوان، ماهر و تحصيل كرده و كمبود سرمايه‌هاي اقتصادي و اجتماعي مواجه خواهد شد، و از سوي ديگر در منطقه مهاجرپذير شرايط ارتقا اجتماعي و به دست آوردن شغل بهتر، امكانات مناسب‌تر و درآمد بالاتر فراهم مي‌شود. همچنين مهاجرت تضعيف خانواده‌گرايي و احتمال گرايش فرزندان به انحرافات اجتماعي را به دنبال داشته و ارتباطات اجتماعي را تقويت كرده و باعث استفاده بيشتر از وسايل نوين و آموزش‌هاي غيررسمي مي‌شود. در نتيجه مي‌توان گفت مهاجرت داخلي يكي از مهم‌ترين مسائل كشورهاي توسعه‌نيافته مي باشد.

پژوهش حاضر با عنوان «تأثير مهاجرت بر نوگرايي والدين و امروزي شدن فرزندان» با هدف شناخت پيامدهاي مهاجرت روستا-شهري و ارائه نتايج تحقيق درصدد ارائه راه‌حل‌هايي براي جلوگيري يا كنترل و هدايت روند رو به افزايش مهاجرت مي‌باشد. اين پژوهش در پي آنست كه پيامدهاي مهاجرت را در مقصد (شهراصفهان) مورد بررسي و مطالعه قرار دهد. سوال اصلي تحقيق اين است كه آيا مهاجرت مي‌تواند بر نوگرايي والدين و امروزي شدن فرزندان آنها تأثير داشته باشد؟

به منظور اجراي پژوهش  هشت فرضيه با استفاده از روش پيمايشي و تكنيك پرسشنامه از تعداد 200 نفر مهاجر شهر اصفهان بين سنين 49-20 سال كه حداقل پنج سال و حداكثر 20 سال ساكن اصفهان بوده‌اند در نظر گرفته شده است. در تحليل آماري پژوهش از شيوه‌هاي آمار توصيفي (فراواني، درصد و....) و شاخص‌هاي آمار استنباطي در آزمون‌ها (T و Anova) استفاده شده است. نتايج تحقيق، يافته‌هاي آماري و تجزيه و تحليل داده‌ها حاكي از تأييد هر هشت فرضيه پژوهش مي‌باشد. بدين معني كه نتايج آزمون‌هاي آماري فرضيه‌ها نشان مي‌دهد  مهاجرت باعث گسترش وبسط شهرهاگردیده که به دنبال خود تضعیف خانواده‌گرايي و سرنوشت‌گرايي وسبب افزایش خشنودي از وضعيت مادي شده، ارتباطات اجتماعي را زیاد وگرایش به انحرافات اجتماعي را در فرزندان خانوارهای مهاجربيشتر مي‌كند و موجب استفاده بیشتراز آموزش‌هاي غيررسمي و وسايل نوين شده وسبب سازآرزوي شغلي بهتر براي فرزندان  مهاجرین مي‌شود.

واژگان كليدي: مهاجرت‌، کلان شهر، نوگرايي،چالش

مقدمه

یکی از پدیده‌های بزرگ عصر ما مهاجرت از مناطق کمتر توسعه یافته به مناطق توسعه یافته تر است.  مهاجرت ها صرف نظر از نوع آن، پیامدهای مختلف اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی در بر دارند که می توانند مثبت یا منفی باشند. و اثراتی هم در مبدآ و هم در مقصد دارند. یکی از آثار مهاجرت‌هاي داخلی از بعد اجتماعی تمایل خانواده‌هاي مهاجر به امروزي شدن است. امروزی شدن یا نوگرایی را تعییر نگرش افراد خانواده راجع به شیوه‌های زندگی و یا مجموعه رفتارها و ارزشهایی دانسته اند که توانایی ایجاد آثار مثبت و منفی در افراد از طریق استفاده از وسایل ارتباط جمعی، افزایش مشارکت اجتماعی، تضعیف سنت گرایی، گرایش به فعالیت های هنری و ورزشی و ... دارد.

بسیاری از خانواده های مهاجر پویایی در زندگی را در نقل مکان به محیط های بزرگ تر یا شهرها جستجو می نمایند. اما اینکه این حرکت در تغییر عقاید، گرایش ها و شیوه های زندگی و دست یابی به خواسته های آنان تا چه میزان موثر است باید مورد بررسی قرار گیرد.

در این مقاله در پی این سئوال برآمده‌ايم که مهاجرت به عنوان یکی ازچالش های کلان شهرها چگونه تأثیری بر رفتار و تمایلات خانواده مهاجر، به ویژه فرزندان آنها دارد. در این راستا در چارچوب نظریه نو گرایی بر آن شده‌ایم که تأثیر مهاجرت بر سرنوشت گرایی، خانواده گرایی، استفاده از وسایل نوين ، خشنودی از وضع مادی ، آرزوي شغلی بهتر برای فرزندان، ارتباطات اجتماعی، آموزش‌هاي غیررسمی و احتمال گرایش فرزندان به انحرافات اجتماعی را بررسی نمائیم.

بيان مسأله

کار خود را با این سوال آغاز می کنیم که آیا مهاجرت به عنوان یکی ازچالش های کلان شهرها باعث نوگرایی خانواده ها و امروزی شدن فرزندان آنها می شود؟ در این تحقیق به دنبال یافتن پاسخی به سوال فوق هستیم. همینطور در پی آن هستیم تا میزان تأثیر مهاجرت بر گرایش والدین به نوگرایی و امروزی شدن فرزندان آنها را مورد ارزیابی قرار دهیم.

مهاجران تحت تأثیر فرهنگ مقصد قرار می گیرند و مهاجرت باعث تغییر در سبک لباس، شیوه های زندگی، ارزش ها و هنجارها و حتي باورهای آنان می شود. خانوارهاي مهاجر پس از مهاجرت به مقصد در وضعیتی متفاوت با مبداً قرار می گیرند که با ناچار می بایست با شرایط جدید هماهنگ شوند. مطالعات و تحقیقات نشان می دهد که بیشتر مهاجرین در پی دست یابی به اهدافی چون، سطح رفاه بالاتر، تأمین امنیت شغلی بیشتر و استفاده از امکانات آموزشی بهتر و دستیابی به وسایل نوین می‌باشند در این زمینه می توان به تحقیقاتی اشاره کرد که نشان دهنده‌ تأثیر مهاجرت بر سطح فرهنگ طبقه اجتماعی، سطح تحصیلات، شغل خانواده ها و وجود رابطه معنادار بین طول مدت مهاجرت و میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی و تمایل به امروزي شدن است.

 

ضرورت  و اهميت تحقيق 

            آنچه مهم به نظر می رسد طرح این سوال است که انجام تحقیق چه ضرورتی دارد؟

با توجه به اینکه عموماً بیشتر مهاجرت ها بر مبنای دست یابی و ارتقاء سطح زندگی در جهات مختلف چون دستیابی به شغل با امنیت بالا ، رفاه بیشتر و افزایش سطح تحصیلات و استفاده از امکانات اجتماعی مد نظر است. بررسی پیامدهای مهاجرت برکلان شهرها و اثر آن بر روی روابط اجتماعی و خویشاوندی به ویژه تأثیر مهاجرت بر نوگرایی خانواده ها ضروری به نظر می رسد . در این تحقیق اثرات مهاجرت را در آماده کردن محیط غنی تر برای پرورش فرزندان مورد بررسی قرار خواهیم داد. و در می یابیم عقاید  ،گرایشها و رفتار مهاجران پس از مهاجرت تا چه حد در جهت دادن فرصتهای بیشتر به فرزندان خود دگرگون می‌شوند.

مهاجرتها پیامدهای گسترده و متنوع برای منطقه مهاجر فرست و مهاجر پذیربخصوص درکلان شهرها دارند. این پیامدها شامل تغییراتی در زندگی مهاجرین می شود و ویژگیهای خانوادگی مهاجرین را دستخوش دگرگونی می کند و نگرش آنها را به جنبه های مختلف مادی و غیر مادی زندگی عوض کرده و راه و رسم زندگی آنها را تغییر می دهد. در جهت شناخت این تغییرات و دگرگونی‌ها و در راستای آینده نگری و پیش بینی تغییرات اجتماعی لازم است تأثیر مهاجرت بر  اينگونه دگرگونی‌ها مورد بررسی و مطالعه قرار گیرد.

 

اهداف تحقيق

3-1-1- هدف کلی تحقیق شناخت اثرکلان شهرهابرایجاد مهاجرت نوگرائی والدین و امرزی شدن فرزند آنهاست

3-1-2- اهداف جزیی عبارتند از :

1.                  شناخت اثر مهاجرت کلان شهرهاواستفاده ازوسایل ارتباط جمعی

2.      شناخت اثر مهاجرت کلان شهرها بر استفاده از وسایل نوین

3.      شناخت اثر مهاجرت کلان شهرها بر خشنودی از وضعیت مادی

4.      شناخت اثر مهاجرت کلان شهرها بر استفاده از آموزش های غیر رسمی

5.      شناخت اثر مهاجرت کلان شهرها بر خانواده گرایی مهاجرین

6.      شناخت اثر مهاجرت کلان شهرها بر تمایل فرزندان به انحرافات اجتماعی

7.      شناخت اثر مهاجرت کلان شهرها بر سرنوشت  گرایی.

8.      شناخت اثر مهاجرت کلان شهرها بر آرزوي شغلي بهتر براي فرزندان

کلان‌شهر

 تهران، یکی از بزرگترین کلان شهرهای خاورمیانه.

توکیو، بزرگترین کلان شهر جهان.

کلانشهر که با عنوان مادرشهر یا متروپولیس (به انگلیسی: metropolis) هم شناخته می‌شود عنوانی است که در مورد شهرهای بزرگ و پرجمعیت به‌کار می‌رود. یک کلان‌شهر معمولاً از یک شهر مرکزی و تعدادی شهر اقماری تشکیل شده‌است. کلان‌شهرها معمولاً از اهمیت سیاسی، اقتصادی، بازرگانی و فرهنگی زیادی برخوردارند و از مراکز مهم اقتصادی و تجاری هر کشور به‌حساب می‌آیند. همچنین کلان‌شهرها، دارای امکانات ورزشی، فرهنگی، آموزشی و گردشگری زیادی هستند و به‌همین علت، پذیرای مسافران دیگر شهرها و کشورها هستند.

ترافیک در کلانشهرها

امروزه در کلان‌شهرها برای داشتن ترابری بهینه و جلوگیری از پدید آمدن نابسامانی در آمدوشد در گذرگاه‌های شهری، کارشناسان و گردانندگان امور شهری از بنیادهای مهندسی ترافیک پیروی می‌کنند. این بنیادها در سه چارچوبِ آموزش، بکارگیری آیین نامه‌ها و مهندسی گذرگاه‌ها، شناسانده شده‌اند و مانند سه گوشه یک مثلث با همدیگر درپیوسته بوده و به بنیادهای سه‌گانه ناموَر هستند.

چالش

يكي از واژه‌هايي كه به‌تازگي در ادبيات و مباحث اجتماعي در جامعه ما كاربرد فراواني پيدا كرده است، واژه «چالش» مي‌باشد. كاربرد اين واژه تا اواسط دهه 1370.ش چندان رايج نبود. اين واژه در لغت‌نامه‌هاي فارسي ضبط و معني شده است، اما كاربرد رايج و امروزي آن، با معانيِ لغت‌نامه‌ايِ آن تفاوت دارد. غالبا «چالش» را معادل Challenge تلقي مي‌كنند، حال‌آن‌كه تاملي در كاربرد اين واژه در متون و محاورات، نشان مي‌دهد معاني متفاوت و مختلفي از اين لفظ مورد نظر بوده كه با معناي Challenge انطباق كامل ندارند. بنابراين تحديد و تنقيح معناي «چالش»، به‌ويژه براي كاربرد در مباحث و پژوهشهايي كه به منظور بررسي «چالشها» در عرصه‌هاي گوناگون انجام مي‌شوند، ضروري به‌نظر مي‌رسد؛ چنان‌كه بدون آن، موضوع و محور اصلي پژوهش مبهم خواهد بود.

فرهنگ فارسي دكتر محمد معين، «چالش» را برگرفته از لغت «چال» ــ به‌معنيِ گودال، آشيانه مرغان، عميق ــ ذكر مي‌كند؛ و براي «چالش» نيز سه معني برمي‌شمارد: 1ــ رفتن با ناز و خرام، جولان 2ــ مباشرت، جماع 3ــ زدوخورد، جنگ و جدال سپس فعل «چالش‌كردن» را به «زدوخوردكردن» و «جنگ‌وجدال‌كردن» معني مي‌كند

در فرهنگ Webster ذيل واژه Challenge، دو معني ذكر شده است.

1ــ a defiance: نافرماني، تمرد، اعتراض.

2ــ a call to combat: دعوت به مبارزه (مبارزه‌طلبي)

اما فرهنگ لغات BBC، واژه Challenge را چنين معني كرده است.

بنابراين، Challenge به «وضعيت و پديده‌اي جديد و دشوار كه مواجهه با آن تلاشي سخت و تعيين‌كننده را ايجاب كند» اطلاق مي‌شود و در حالت مصدري، به معني «زيرسوال‌كشيدن و ايجاد ترديد در امري است از جنبه حقيقت، ارزش يا قدرت و توان آن.»

كتاب «انقلاب اسلامي، چالش‌ها و بحران‌ها»، چالش را مترادف آسيب و بحران به كار برده ، اگرچه تعريف صريحي از خود اين اصطلاح ارائه نكرده است. البته عناوين مصاحبه‌ها و مقالات اين كتاب نشان مي‌دهد كه مراد از چالشها، مشكلات، كاستيها، آسيبها و معضلات مي‌باشد.

همچنين كتاب «چالش‌هاي ايران و امريكا بعد از پيروزي انقلاب اسلامي ايران»، چالش را به معني تعارض، اختلاف و تنش ــ و شايد به‌طورضمني به معنيِ مبارزطلبي ــ به‌كار گرفته است.

تعریف مهاجرت

دونالد- جی.بوگ مهاجرت بین انسان ها را این طور تعریف کرده است :"مهاجرت پاسخ ارگانیسم های انسانی به نیروهای اقتصادی ،اجتماعی و جمعیتی در محیط است . "(شیخی ؛1371 :150)

تعريف مهاجر: هر كسي كه بطور دائم  و بر اساس تعريف سازمان ملل، دست كم يك سال،‌در كشوري ديگر، يا منطقه جغرافيايي ديگري در همان كشور سكني گزيند مهاجر تعريف مي‌شود.(ويكس؛ 1385 : 272)

انواع مهاجرت

گر چه مهاجرت‌ها از تنوع بسيار چشمگيري برخوردار مي‌باشند ولي مي‌توان آنها را در چهارچوب تعريف مهاجرت در رابطه با هدف، مدت، فاصله، مسير، حجم و سرعت طبقه‌بندي نمود. در مطالعه مهاجرت و انواع آن، صاحبنظران جمعيتي به گونه‌هايي اشاره كرده و به طبقه‌بندي‌هايي دست زده‌اند مهاجرت از يك ديدگاه مي‌تواند به دو نوع مهاجرت‌هاي داخلي و مهاجرت‌هاي بين‌المللي تقسيم شود. ودر رابطه با حدود ملي و سياسي يك كشور به دو نوع مهاجرت برخورد مي‌كنيم: الف) مهاجرت داخلي (درون مرزي)؛‌اين نوع مهاجرت‌ها در سه سطح مورد مطالعه قرار مي‌گيرد 1- شهر به شهر 2- روستا به شهر3- شهر به روستا   ب) مهاجرت خارجي (بين‌المللي) که در اين تحقيق به مهاجرت‌هاي داخلي (درون مرزي) روستا به شهر مي‌پردازيم.

مهاجرت داخلي ودلائل آن

تحرك مكاني افراد در محدوده‌ي مرزهاي سياسي يك كشور را مهاجرت داخلي گويند. (شيخي؛ 1369: 51)،

مردم در وهله اول بدلايل اقتصادي مهاجرت مي‌كنند هر چه تفاوت فرصتهاي اقتصادي بين مناطق شهري و روستايي بيشتر باشد سيل مهاجرين از مناطق روستايي به مناطق شهري بيشتر است.علاوه برانگيزه اقتصادي، مردم براي منظورهاي زير مهاجرت مي‌كنند. الف) بهبود سطح تحصيلات يا مهارت خود ب) فرار از قيد و بند اجتماعي و فرهنگي در مناطق روستايي پ) گريز از خشونت روستايي و بي ثباتي سياسي ت) ملحق شدن به خانواده و دوستاني كه قبلا به مناطق شهري مهاجرت كرده‌اند.

دیدگاه های عمده مهاجرت :

 1-مهاجرت از ديدگاه جمعيتي : اين موضوع تا بحال كاملا به ثبوت رسيده است كه مهاجرت :‌بر اندازه و تركيب جنسي و سني جمعيت و ‌بر ميزانهاي حياتي نظير ميزان خام مواليد و ميزان خام مرگ و مير اثر مي‌گذارد كه دامنه اين تأثيرات جمعيتي به شدت و چگونگي حركت آن بستگي دارد.

2- مهاجرت از ديدگاه اقتصادي :  به معناي خرد كلمه اقدام به مهاجرت توسط فرد به منظور بهبود موقعيت اقتصادي انجام مي‌گيرد، و به معناي وسيع كلمه مهاجرت به منظور تطبيق جمعيت با تحولات اقتصادي و اجتماعي انجام مي‌گيرد . 3-  مهاجرت از ديدگاه اجتماعي : بخاطر وقوع مهاجرت، روابط اجتماعي خانوار نيز تغيير مي‌نمايد اين واقعيت كاملا ثابت شده است كه زندگي اجتماعي در هر دو منطقه مبداء و مقصد بويژه هنگاميكه مهاجرت در مقياس وسيع انجام گيرد، ضرر و زيان مي‌بيند .

نظریات عمده مهاجرت

   1- اورت س لي مهاجرت را تحت تأثير چهار عامل عمده ذيل تبيين كرد.: الف: عوامل موجود در مبداء (برانگيزنده يا بازدارنده) ب: عوامل موجود در مقصد (برانگيزنده يا بازدارنده) ج: موانع موجود در جريان مهاجرت از مبداء به مقصد د: عوامل شخصي(زنجانی؛1380: 132 ) 2- نظريه اشاعه نوآوري : اين نظريه به سرنوشت‌گرايي جامعه سنتي توجه دارد و براین باور است که جوامع روستايي معتقدند كه اختيار رفتارشان در دست خداوند يا خدايگان است در این وضعيت به قضا و قدر اهميت مي‌دهند ولي با مهاجرت، روستاييان به کلان شهرها رفتاري نوگرا پيدا مي‌كنند و باور مي‌كنند كه عنان وضعيت اختيار زندگي‌شان در دست خودشان است و مستعد نوآوري هستند(ویکس ؛1385: 226)  3 - رويكرد اقتصاد نوكلاسيك : مهاجرت به کلان شهرها فرايندي است كه در ميان تفاوت‌هاي جغرافيايي در عرضه و تقاضا براي نيروي كار، تعادل ايجاد مي‌كند تفاوت دستمزدها سبب مي‌شود مردم از مناطقي كه در آن‌ها دستمزد كم است به مناطقي بروند كه دستمزد بيشتر است. اين فرايند تا آن جا ادامه مي‌يابد كه اختلاف ميان دستمزدها به حد هزينه‌ي مهاجرت (از نظر مالي و رواني اجتماعي) برسد.

 

پيامدهاي اجتماعي مهاجرت به کلان شهرها

مشكلات اجتماعي ناشي از مهاجرت، بسيار زياد و گوناگون است. برخی پیامد های منفی مهاجرت کلان شهرها شامل افزایش ميزان خودكشي‌ها و بيماري‌هاي رواني، بين بوم‌گزينان که بيشتر از جمعيت بومي می باشند، محروميت‌هايي كه بوم‌گزينان تجربه‌ مي‌كنند، عدم پذيرش جامعه جديد و وجود ضعف‌هاي احتمالي اخلاقي در محيط قبلي مهاجران، و اقدام به جنايت يا اشكال ديگر رفتار ضد اجتماعي آنها مي باشد و آثارمثبت آن : 1- تقویت پايگاه زنان 2- تقویت پايگاه اجتماعي جوانان و سالمندان 3- شرکت درانجمن‌هاي اختياري 4-  تشکیل قشربندي يا طبقات اجتماعي5-  استفاده از وسايل ارتباط جمعي .(وثوقی ؛1370: 223) .

پیامد های اقتصادی مهاجرت به کلان شهرها  : 1-تأثير كوچ بر تحول فني 2-تأثير كوچ بر توزيع درآمد 3-تأثير كوچ بر استفاده از امكانات رفاهي 4- پيامدهاي كوچ در توسعه ملي .(اوبرای؛ 1370: 94) .

نوگرايي

     يعني مجموعه رفتارها و روش‌هاي كه حاصل نوسازي‌هاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جوامع باشد. اين رفتار و ارزش‌ها در بردارنده‌ي يك نوع شيوه زندگي و فكري خواهد بود به طوري كه تغييراتي چون سرنوشت‌گرايي و خانواده‌گرايي و ... را تضعيف و آينده‌نگري، مشاركت اجتماعي، ارتقاء سطح آموزش و تحصيلات و افزايش تمايل به مشاركت اجتماعي را در افراد تقويت مي‌سازد. گر چه نوگرايي جرياني است كه ابتدا در غرب پديد آمد اما به تدريج به ساير نقاط منتقل گرديد و در كشورهاي جهان سوم و رو به توسعه تأثيرات متفاوتي بر جوامع بر جاي گذاشت. در ايران مطالعه تاريخي نشان مي‌دهد كه جامعه ايراني دير زماني است كه با نوسازي روبرو شده مانند دوره‌ي تاريخي قاجار، پهلوي و دوران وقوع انقلاب اسلامي ايران ريشه‌هاي وقوع نوسازي اجتماعي را پاره‌اي حاصل برداشته شدن محدوديت‌هاي گذشته، كوچ از روستاها به شهرها و آزادي تفكر از طريق آموزش و پرورش و تحصيلات و انتقال فرهنگي و نقش‌دهي رسانه‌هاي جمعي دانسته‌اند.

 

پديده شهرنشيني و مهاجرت به کلان شهرها:

        پديده شهرنشيني به عنوان واقعه‌اي جديد در تاريخ جهان خود علت و نتيجه تحولات عمده در شيوه زندگي مردم و نحوه برخورد آنان با ديگران است ،رشد کلان شهرها در جهان سوم در عصر حاضر تا اندازه زيادي با نظام‌هاي جديد طبقه‌بندي اجتماعي،  گذراندن اوقات فراغت، روابط بين افراد، ارتباطات و روابط بين گروه‌ها در ارتباط است.مهاجرت كه خود کلان شهرها را باعث مي‌شود عبارتست از وسيله‌اي كه از طريق آن از مردم به خاطر فرصت‌هاي كاري، استفاده از منابع، وابستگي صنعتي، تحصيلات، بهداشت، مسكن و غيره مجدداً توزيع مي‌گردند. (شيخي؛ 1369: 46)

چارچوب نظري تحقيق

            با مهاجرت روستائيان به کلان شهرها نوجويي و نوگرايي جايگزين سنت‌گرايي مي‌شود روابط و قوانين حقوقي به جاي سنت‌ها امور جامعه را تنظيم و اداره مي‌كنند.

خانواده گسترده كه اساس اجتماعي سنتي را تشكيل مي دهد و وظايف زيادي را نسبت به اعضاي خود بر عهده دارد. در اين جامعه پدرسالاري مسلط است و به وسيله سنت‌ها اداره مي‌شود. به خانواده هسته‌اي (زن و شوهري) تبديل مي‌شود به گونه‌اي برابري ميان اعضاي خانواده جايگزين پدر سالاري مي‌شود.

در جوامع روستايي تمام امور خانوادگي اعم از تربيت فرزندان، رابطه بين اعضاي خانواده و اداره امور توليد، همه از روي سنت‌ها و آداب و رسوم نهادي شده جامعه تعيين مي‌شوند و عدول از آنها به آساني ميسر نيست و با مهاجرت به شهرها در مقابل نفوذ فرهنگ غرب و آرمان‌‌هاي بيگانه و نواوري‌ها ، بسياري از آداب و رسوم اجتماعي، از جمله سنت‌ها مربوط به ازدواج و تربيت فرزندان، روش‌هاي زراعت، اخلاق و رفتار و ارزش‌ها و هنجارهاي سنتي دستخوش تغيير مي شوند.

محافظه كاري نتيجه سنت‌گرايي روستائيان است با مهاجرت به کلان شهرها ، روستاييان هم تابع و دنباله‌رو شهر مي‌شوند. درجوامع روستايي چون از لحاظ جغرافيايي، جمعيتي، فكري و فرهنگي كوجك هستند تمام افراد همديگر را مي‌شناسند و رفتارهايشان عاطفي است و آداب و رسومي مانند مهمان‌نوازي و همسايگي در ميان آنان رايج است.

روستائيان مردمي سرنوشت‌گرا و معتقد به قضا و قدر هستند و گمان مي‌برند كه سرنوشت تغيير ناپذير است و با تقدير ،‌تدبير نتوان كرد. علت سرنوشت گرايي روستائيان را مي‌توان در شرايط طبيعي و موقعيت جغرافيايي و نبودن امنيت اجتماعي و سياسي و فقر و تنگدستي جستجو كرد ولي با ورود به کلان شهرها سرنوشت گرايي تضعيف مي‌شود و به اختيار و اراده انسان هم توجه مي‌كنند.

در جوامع روستايي و سنتي نقش‌ها انتسابي هستند و طبقه و جايگاه اجتماعي و كاست هر شخص از روز تولد معين و مشخص است و تحرك اجتماعي و طبقاتي صفر است. ولي در جوامع  کلان شهري و غير سنتي نقش‌ها اكتسابي هستندو تحرك اجتماعي و طبقاتي رد شرايط خاصي امكان‌پذير است. پس با مهاجرت به شهر راه براي پيشرفت خانواده‌ها و فرزندان آن‌ها باز مي‌شود.

روستائيان روحيه‌ همياري و تعاون طايفه‌اي ميان خويشاوندان و قدرت نهاد همسايگي دارند ولي در شهر رفتار فردگرايي و سودجويي و نفع‌طلبي و حسابگري به وجود مي‌آيد.

 

روش تحقيق

در اين پژوهش از بين انواع روش‌هاي تحقيق توصيفي در علوم اجتماعي، روش پيمايشي بكار گرفته شده است. و متغيرهاي مستقل( تأثير مهاجرت به کلان شهرهابه عنوان یکی ازچالش ها )و متغير وابسته (نوگرايي والدين و امروزي شدن فرزندان )مي‌باشد و شاخصهای نوگرايي شامل: تضعیف سرنوشت‌گرايي، سست شدن خانواده‌گرايي، استفاده از وسايل نوين، ارتباطات اجتماعي استفاده از آموزش غيررسمي،خشنودي از وضع مادي، آرزوي شغلي بهتر براي فرزندان، احتمال گرايش فرزندان به انحرافات اجتماعي می باشند.

 

 

جامعه آماري

در اين پژوهش جامعه آماري ما را مهاجريني كه بين 49-20 سال سن دارند و مدت زمان مهاجرت بين 5 تا 20 سال در شهر اصفهان مي‌باشند. در نظر گرفته‌ايم.

افرادي كه به شهراصفهان مهاجرت كرده‌اند 98050 خانوار مي‌باشند و محدوده مطالعاتي اين پژوهش شهر اصفهان مي‌باشد كه از سپاهان شهر،بهارستان وملک شهر تشكيل شده است.

 

حجم نمونه و شيوه نمونه‌گيري

    در اين پژوهش متغيرهاي مختلفي مورد نظر بوده است كه اين متغيرها از طريق طيف‌هاي مجموع نمره به سبك ليكرت به منظور برآورد حجم نمونه اندازه‌گيري شده‌اند و به دليل بزرگ بودن جامعه آماري و از طرفي با توجه به فرضيات پژوهش از فرمول كوكران استفاده شده است.با در نظر گرفتن مطالب ذكر شده، حجم نمونه با استفاده از فرمول مذكور 1920 نفر به دست آمده كه در عمل از 200 نفر اطلاعات جمع‌آوري گرديد. به عبارت ديگر، تجزيه و تحليل نهايي بر روي داده‌هاي جمع‌آوري شده از 200 نفر صورت گرفته است.شيوه نمونه‌گيري در اين پژوهش تصادفي ساده مي‌باشد.

 

ابزار و شيوه گردآوري داده‌ها

     در این تحقیق از پرسشنامه محقق ساخته که پس ازتعيين پايايي طيف‌هاي سنجش متغيرهاي مختلف مورد توجه در پرسشنامه و تأييد و تعیین اعتبار صوري آن ؛ بانك گويه براي متغيرهايي كه به صورت طيف مورد سنجش قرار مي‌گيرد، تهيه گرديد و سپس بازبيني گويه‌ها توسط تعدادي از صاحب‌نظران و اعمال نظرات آنها، تصحيح، حذف و اضافه انجام گردید ودر نهایت51 سوال در دوقسمت‌ شامل: 1- شناسه پرسشنامه‌ها كه دربرگيرنده مشخصات فردي، تحصيلي، امكانات اقتصادي مدت زمان مهاجرت شامل 11 سوال مي‌باشد.2- طيف سوالات مربوط به فرضيه‌هاي هشتگانه شامل 40 سوال، تهیه گردید؛ که ضریب اعتبار آن بر اساس فرمول آلفای کرونباخ 719/ . بدست آمد.

 

روش‌هاي تجزيه و تحليل داده‌ها

داده‌ها بعد از گردآوري در نرم‌افزار spss مورد بازيابي و تجزيه و تحليل قرار گرفتند. روش‌هاي آماري جهت تجزيه و تحليل داده‌ها و آزمون فرضيات در دو سطح توصيفي و استنباطي به شرح ذيل مي‌باشد: ابتدا با استفاده از جداول توزيع فراواني، فراواني مطلق با فراواني تجمعي و درصد فراواني مطلق به توصيف ويژگي‌هاي جمعيتي، اقتصادي و فرهنگي و اجتماعي پاسخگويان پرداخيتم در مرحله بعد براي تجزيه و تحليل مستقر در سطح استنباطي با توجه به سطح سنجش متغيرها از آزمون‌هاي آماري مناسب یعنی آزمون T-Test، آزمون تحليل‌واريانس يك طرفه، آزمون فيشر (F) و آزمون تعقيبي LSD استفاده شد.

يافته‌هاي توصيفي

 از نظر گروهاي سني، 5/20 درصد مهاجرين به شهر اصفهان در گروه سني 39-35 سال بوده‌اند و 5/22 درصد در سن 44-40 سال بوده‌اند. مي توان به اين نكته اشاره كرد كه عامل شغل را به عنوان مهمترين عامل در بين رده‌هاي سني 39-35 و  44-40 سال كه اكثر مهاجرين نيروي كار جوانان را شامل مي‌شود، و با افزايش سن بعد از 45 سال از مهاجرت افراد مهاجربه کلان شهرها كاسته مي‌شود.

در رابطه با وضعيت جنسي بايد توجه نمود كه 62 درصد مهاجرين را مرد تشكيل داده كه علت آن هم وجود اشتغال براي اين گروه بوده و 38 درصد  از جنس زن مهاجرت كرده بودند.

بعد از مهاجرت به شهر اصفهان5/40 درصد شغل آزاد و 5/34 درصد كارگر و 25 درصد كارمند بوده‌اند و بر حسب وضع فعاليت 58 درصد شاغل بوده‌اند.

در مورد ميزان تحصيلات افراد مهاجر حدود 5/38 درصد سطح متوسطه، 5/44 درصد تحصيلات راهنمايي و پايين‌تر و 17 درصد تحصيلات دانشگاهي داشته‌اند و نشان دهنده آن است كه افرادي كه به اصفهان مهاجرت كرده‌اند از سطح سواد پايين‌تري برخوردار بوده‌اند و علت آن را  مي‌توان عدم وجود شغل مناسب با تحصيلات كم دانست. نكته قابل توجه جستجوي مهاجرين براي  كار و شغل مناسب است.

با توجه به مشاهدات به دست آمده 55 درصد مهاجرين محل تولدشان روستا و 45 درصد شهر ولي محل اقامت قبلي 5/14 درصد در کلان شهرها و 5/85 درصد در روستا بوده است.

از نظر وضعيت مسكن ( و امكانات زندگي مهاجرين) 5/68 درصد منزل شخصي، 5/28 درصد خانه اجاره‌اي و فقط 3 درصد آنها در خانه‌هاي سازماني و موقوفه‌اي زندگي مي‌كردند، علت اينكه اكثر مهاجرين منزل شخصي داشته‌اند را مي‌توان درآمد نسبتاً بالا در شهر دانست كه تقريباً 5/38 درصد بين 399-200 هزار تومان دريافت مي‌كرده‌اند.

در مورد مدت اقامت مهاجرين 26 درصد بين 9-3 سال و 35 درصد بين 20-10 سال و 4  درصد بين 30-21 سال سابقه مدت اقامت در شهر اصفهان را داشته‌اند.

بيشترين مدت اقامت مهاجرين در اصفهان بين 20-10 سال بوده است . از نظر درآمد ماهيانه 5/31 درصد كمتر از 400 هزار تومان و 5/38 درصد بين 599-400 هزار تومان و 5/19 درصد بين 599-400 هزار تومان و 7 درصد بين 899-600 هزار تومان و 2 درصد بين000 9999-800 هزار تومان و 5/1 درصد بالاتر از دوميليون درآمد داشته‌اند.

در اين تحقيق هشت فرضيه مطرح شده كه تمام آنها مورد تاييد قرار گرفته است كه به اختصار به توضيح هر يك از آنها مي‌پردازيم.

 

يافته‌هاي استنباطي

فرضيه يك: مهاجرتبه کلان شهر سرنوشت گرايي را تضعيف مي‌كند

نتايج آزمون t تك متغيره نشان داد كه مقدار احتمال بدست آمده از آزمون  مي‌باشد و لذا فرضيه‌ي اول مورد تاييد قرار گرفت و به عبارتي مهاجرت روستائيان به کلان شهرسرنوشت‌گرايي و تقديرگرايي را تضعيف مي‌نمايد.

فرضيه دو: مهاجرت به کلان شهرخانواده‌گرايي را سست مي‌كند

نتايج آزمون t تك متغيره نشان داده مقدار احتمال بدست آمده از آزمون  مي‌باشد و لذا فرضيه دوم مورد تاييد قرار گرفت و به عبارتي مهاجرت روستائيان به کلان شهرخانواده‌گرايي را در بين آنها سست نموده و موجب كاهش همبستگي بين خانواده‌هاي مهاجر  و همچنين كاهش روابط اجتماعي بين افراد و اقوام و آشنايان در يك بافت متمايز شهري مي‌گردد.

فرضيه سوم: مهاجرت باعث استفاده از وسايل نوين مي‌شود

نتايج آزمون t تك متغيره نشان داد مقدار احتمال بدست آمده از آزمون  مي‌باشد و لذا فرضيه سوم مورد تاييد قرار گرفت و به عبارتي مهاجرت روستائيان به کلان شهرموجب مي‌گردد كه خانواده‌هاي مهاجراز وسايل و اثاثيه نوين و امروزي مانند كامپيوتر و لپ‌تاپ، خودرو، اينترنت و مبلمان و ديگر وسايل زندگي استفاده نمايند و در واقع مصرف‌گرايي رواج پيدا مي‌كند.

فرضيه چهارم: مهاجرت خشنودي از وضع مادي را بيشتر مي‌كند

نتايج آزمون t تك متغيره نشان داد مقدار احتمال بدست آمده از آزمون  مي‌باشد و لذا فرضيه چهارم مورد تاييد قرار گرفت و به عبارتي مهاجرت خانواده‌هاي روستايي به کلان شهرسبب گرديده كه ميزان خشنودي آنها از وضعيت مادي و اقتصادي و رفاه زندگي و امكانات تفريحي بيشتر گردد .

فرضيه پنجم: مهاجرت بهکلان شهر سبب آرزوي شغلي بهتر براي فرزندان مي‌شود

نتايج آزمون t تك متغيره نشان داد مقدار احتمال بدست آمده از آزمون  مي‌باشد و لذا فرضيه پنجم مورد تاييد قرار گرفت  و به بيان ديگر مهاجرت خانواده‌هاي روستايي به کلان شهراصفهان موجب گرديده كه آنها آرزوي شغلي بهتر و آينده‌ي روشن را براي فرزندان خود داشته باشند.

فرضيه ششم: مهاجرت بهکلان شهر ارتباطات اجتماعي را تشديد مي‌كند

نتايج آزمون t تك متغيره نشان داد مقدار احتمال بدست آمده از آزمون  مي‌باشد و لذا فرضيه ششم مورد تاييد قرار گرفت  و به بيان ديگر مهاجرت خانواده‌هاي روستايي به کلان شهراصفهان موجب گرديده كه ارتباطات اجتماعي تشديد گرديده و رفت و آمد در سطح کلان شهرو به مكان‌هاي مختلف بيشتر شده است. به علت تماس و ارتباطات روزافزون در محيط‌هاي اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي ازدواج برون‌گروهي افزايش مي‌يابد. هنوزهم بعدازلایحه ی جدیددولت به مجلس مبنی برکاهش ده درصدی یارانه های سوخت عمده ترین مشکل کلان شهراصفهان بحث حمل ونقل عمومی است.

فرضيه هفتم: مهاجرت بهکلان شهر استفاده از آموزش‌هاي غيررسمي را افزايش مي‌دهد

نتايج آزمون t تك متغيره نشان داد مقدار احتمال بدست آمده از آزمون  مي‌باشد و لذا فرضيه هفتم مورد تاييد قرار گرفت  و به بيان ديگر مهاجرت خانواده‌هاي روستايي به کلان شهراصفهان موجب گرديده استفاده از آموزش‌هاي غيررسمي افزايش يابد و گرايش به كلاسهاي فوق برنامه ( آموزش زبان، كامپيوتر، طراحي، آموزش موسيقي، شنا، مدرسه فوتبال و ...) بيشتر شود.وباعث هزینه های تحمیلی به خانواده می شود.

فرضيه هشتم: مهاجرت بهکلان شهر احتمال گرايش فرزندان به انحرافات اجتماعي را افزايش مي‌دهد

نتايج آزمون t تك متغيره نشان داد مقدار احتمال بدست آمده از آزمون  مي‌باشد و لذا فرضيه هشتم مورد تاييد قرار گرفت  و به بيان ديگر مهاجرت خانواده‌هاي روستايي به شهر اصفهان موجب گرديده احتمال گرايش فرزندان به انحرافات اجتماعي و بزهكاري افزايش يابد. (دوستان ناباب، محيط ناآشنا، مدگرايي)

 

نتيجه‌گيري

مهاجرت‌هابه کلان شهرها پيامدهاي گسترده و متنوع براي مناطق مهاجرفرست و مهاجر پذير دارند . اين پيامدها باعث تغييراتي در زندگي مهاجرين مي‌شود  و خانواده‌هاي مهاجرين را دستخوش دگرگوني مي‌كند و نگرش آنها را به جنبه‌هاي مختلف زندگي تغيير مي‌دهد. در جهت شناخت اين تغييرات و دگرگوني‌ها پيامدهاي مهاجرت بر روي روابط اجتماعي و خويشاوندي بويژه تأثير آن بر نوگرايي خانواده‌ها مورد بررسي قرار گرفت.باتوجه به این که اصفهان آلوده ترین ایران درسال 1390معرفی شده است ومنشااین الودگی محیط زیست،وسایل نقلیه ی شهری،کارخانه جات صنعتی حاشیه ی شهرمی باشد.

در اين تحقيق هدف اين است كه تأثير مهاجرت کلان شهرها برنوگرايي والدين و امروزي شدن خانواده‌ها مورد بررسي قرار گيرد. جامعه آماري شامل كليه مهاجراني كه در شهر اصفهان ساكن هستندو حداقل پنج سال و حداكثر 20 سال در آنجا اقامت دارندمي شود. تعداد كل مهاجران0 9805 نفر مي‌باشد و نمونه 200 نفر بر اساس روش تصادفي ساده تعيين شدند. در اين بررسي براي گردآوري داده‌ها از پرسشنامه استفاده گرديد. باتوجه به هدف و فرضيه‌هاي پژوهش روش انجام اين مطالعه توصيفي و از نوع همبستگي مي‌باشد. لذا جهت توصيف داده‌ها در اين تحقيق از شاخص‌هاي آمار توصيفي از قبيل جداول و نمودار آماري، محاسبه درصدها، ميانگين و جهت تحليل داده‌ها در بعد استنباطي از آزمون t تك متغيره Anova تحليل واريانس استفاده شده است.  در مجموع 8 فرضيه مطرح و تأئيد شد.

 

پيشنهادات

1 - انجام تحقيقات بيشتر براي شناسايي نحوه پراكندگي و مسائل و مشکلات خانواده‌هاي مهاجر در شهر اصفهان.

2- تأمين زير ساخت‌هاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي براي مناطق و محله‌هاي مهاجر نشين در شهر  اصفهان.

3- فعال سازي شوراي اسلامي‌ شهر و برنامه‌ريزي و تدوين ساز‌‌ و‌كارهاي لازم براي تأمين انتظارات منطقي خانواده‌هاي  مهاجرين.

4- فعاليت بيشتر نهادهاي فرهنگي مانند وزارت ارشاد اسلامي، اداره اوقاف و امور خيريه ؛ كمسيون فرهنگي شوراي شهر در مناطق مهاجر‌نشين در جهت توسعه فرهنگي و جلوگيري از آسيب‌هاي اجتماعي.

5- ايجاد تعادل مناسب بين درآمدهاي شهري و روستايي و متعادل كردن سياست‌هاي دولت در جهت برنامه‌ريزي توسعه بخش صنعت در مناطق شهري.

6- انجام برنامه‌هاي توسعه شهری منطبق با نياز‌هاي اجتماعي- اقتصادي و فرهنگي كه به نظر مي‌رسد تنها راه‌حل بلند مدت براي مسئله مهاجرت بيش از حد از شهرهای کوچک به کلان شهرهااست.

7-فرهنگ سازی درزمینه ی حمل ونقل عمومی کلان شهرهاازطریق نهادهای فرهنگی درجهت  رفع آلودگی هواومحیط زیست.

8-توسعه ی مترودرکلان شهراصفهان درجهت رفع مشکل ترافیک.

9-همکاری دولت درزمینه ی ایجادامکانات متناسب باجمعیت کلان شهرهازیرا35درصدجمعیت شهراصفهان را افرادغیربومی تشکیل می دهد.

10-توسعه  ی حمل ونقل عمومی غیرموتوری برای حل معضل حمل ونقل کلان شهراصفهان درجهت استفاده ازوسایل ارتباط جمعی.

منابع و مآخذ

1- او براي (1370) مهاجرت، شهرنشيني و توسعه، ترجمه فرهنگ ارشاد، مؤسسه كار و تأمين اجتماعي، تهران.

2- ازكيا، مصطفي (1384) جامعه شناسي توسعه، انتشارات كيهان، تهران.

3-حسني، محمد حسن (1378)، نوسازي از ديدگاه امام خميني (ره)، مؤسسه چاپ و نشر عروج.

4-روشه، گي (1370)، تغييرات اجتماعي، ترجمه دكتر منصور وثوقي، نشر ني، تهران.

5-زنجاني، حبيب‌اله (1378)، تحليل جمعيت ‌شناختي، انتشارات سمت، تهران.

6- زنجاني، حبيب‌اله (1380)، مهاجرت انتشارات سمت، تهران.

7-شيخي، محمد تقي (1379)، تحليل و كاربرد جمعيت‌شناسي، انتشارات اشراقي، صفار، تهران.

8- شيخي، محمدتقي (1368)، جامعه‌شناسي جمعيت، نشر آرام، نشر سفيد، تهران.

 9 - شيخي، محمدتقي (1369)، جامعه‌شناسي جهان سوم، انتشارات اشراقي، تهران.

10- شیاما، چاران دوب  (1377)، نوسازی وتوسعه ، تر جمه مصطفی قره باغیان ، انتشارات موسسه خدمات فرهنگی رسا ، تهران .                                              

11- لوكاس، ديويد و پاول مير (1384)،‌ درآمدي بر مطالعات جمعيتي، ترجمه دكتر حسين محموديان، دانشگاه تهران، تهران.

12- ويكس، جان (1385)، جمعيت، مقدمه‌اي بر مفاهيم و موضوعات، ترجمه دكتر الهه ميرزايي، سازمان مديريت و برنامه‌ريزي، تهران.

13- ی ، سو آلوین (1378) ، تغییر اجتماعی و توسعه ، ترجمه محمد حبیبی مظاهری ، پژوهشکده مطالعات راهبردی ، تهران .

 

14-پایان نامه، حمیده طالبیان(1389)،تاثیرمهاجرت برنوگرایی والدین وامروزی شدن فرزندان(مطالعه ی موردی شهرشهرضا)