بررسی موانع موجود در راه توسعه کشور ایران

 

سهراب ضیاء

 

 

 

 


فهرست مطالب

عنوان                                                                                                             

فصل اول: کلیات پژوهش                                                                                                  

1-1               مقدمه                                                                                                                                                   

1-2              بیان مسئله                                                                                                                            

1-3             ضرورت و اهمیت تحقیق                                                                                                                     

1-3-1 اهمیت علمی (نظری) موضوع تحقیق                                                                                                      

1-3-2 اهمیت کاربردی موضوع تحقیق                                                                                                              

1-4     اهداف پژوهش                                                                                                                                        

1-4-1 اهداف اصلی                                                                                                                                             

1-4-2 اهداف فرعی                                                                                                                                           

1-5     فرضیه های پژوهش                                                                                                                

1-6     تعریف اصطلاحات و مفاهیم                                                                                                                      

1-6-1 توسعه                                                                                                                                                     

1-6-2 رشد خود پایدار                                                                                                                                      

1-6-3 نوین سازی                                                                                                                                             

1-6-4 وابستگی                                                                                                                                                 

1-6-5 توسعه اقتصادی                                                                                                                                      

1-6-6 خرافات                                                                                                                                                 

 

فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه پژوهش

2-1     مقدمه                                                                                                                                                      

2-2    سابقه و پیشینه ی تحقیق                                                                                                                          

2-2-1 مطالعات انجام گرفته در خارج از کشور                                                                                                 

2-2-2 مطالعات انجام گرفته در داخل كشور                                                                                                      

2-2-3 بررسی مطالعات انجام شده                                                                                                                      

2-2-4 نتيجه گيري مطالعات انجام شده در خارج  و داخل                                                                                   

 

فصل سوم: روش و اجرای پژوهش

3-1 روش تحقیق                                                                                                                                               

3-2 جامعه آماری                                                                                                               

3-3 ابزارهای پژوهش                                                                                                                                      

3-4    روش اجرا                                                                                                                                             

 


فصل چهارم: یافته های پژوهش

4-1 یافته های پژوهش                                                                                                                                         

·         توسعه به مثابه یک وضعیت                                                                                                                    

·         توسعه به مثابه يك فرآيند                                                                                                                     

·         تولید به معنای دگرگونی ساختاری                                                                                                        

·         توسعه به مثابه نوسازی                                                                                                                         

·         تولید به مثابه حرکت در مسیر نیروهای تولیدی                                                                                    

شکل 4-2: انواع برداشت ها از مفهوم توسعه                                                                                                         

شکل 4-3: سیر تطوری معنای توسعه                                                                                                                  

4-4 توسعه اقتصادی (موانع توسعه اقتصادی)                                                                                                       

4-5 موانع توسعه فرهنگی                                                                                                                                   

4-6 موانع توسعه سیاسی                                                                                                                                     

4-7 خرافات مانعی در راه توسعه                                                                                                                        

چند نمونه از خرافات                                                                                                          

منشأ خرافات                                                                                                                        

علل شیوع خرافات                                                                                                                                              

اقسام خرافات                                                                                                                                                      

4-8 نتایج پژوهش                                                                                              

 

فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری

5-1 بحث در مورد یافته های پژوهش                                                                                                                   

5-2 محدودیت های پژوهش                                                                                                                                 

5-3 پیشنهادات                                                                                                                                                   

5-3-1 پیشنهادات به پژوهشگران آینده                                                                                                              

5-3-2 پیشنهادات به مدیران و مسئولان                                                                                                              

پیوست                                                                                                                                                                 

منابع و مأخذ                                                                                      

چکیده

هدف از انجام این تحقیق یا پژوهش شناخت موانع توسعه کشور ایران است و دادن راه حل های مؤثر برای رفع مشکلات بر سر راه توسعه کشور ایران است.

با توجه به اینکه این پژوهش اسنادی و کتابخانه ای می باشد پس روش تحقیقی مورد استفاده اسنادی و کتابخانه ای است و جامعه ی آماری ما ایران است.

اکثر تحقیقات پژوهشگران ما روی جنبه های اقتصادی توسعه بوده که آن را رشد اقتصادی می گویند نه توسعه که این یک مشکل در راه شناخت خود توسعه است پس در اصل ما در تعریف توسعه هنوز مشکل داریم و آن را با رشد اقتصادی اشتباه می گیریم و در نتیجه برنامه ریزی های خود را بر پایه ی سرمایه گذاری ها اقتصادی بنا می نهیم بدور از اینکه بر دیگر جنبه های توسعه تأکید فهیم و تا با این مشکل مبارزه نکنیم به توسعه ای پایدار و همه جانبه نخواهیم دست یافت.

پس باید توسعه و موانع آن را در تمام سطوح از جمله سطوح فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی- مذهبی و... جستجو کرد.

كليد واژه:

توسعه اجتماعي، توسعه فرهنگي، توسعه سياسي، توسعه اقتصادي، خرافات


فصل اوّل

کلیات پژوهش

1-1 مقدمه

بی گمان به عنوان یک ایرانی آگاه به دارائی ها و ثروت های خدادادی سرزمین خویش بارها و بارها از خود پرسیده ایم که چرا با وجود این همه سرمایه های غنی از چنین جایگاهی در عرصه اقتصادی جهانی برخورداریم و مهمتر آنکه چگونه می شود که کشورهایی با منابع و ثروت های به مراتب کمتر جایگاهی بهتر و روشن تر از ما در رقابت های اقتصادی در سطح جهانی دارند.

اما کشور ما با وجود دریایی از ثروت های رو و زیر زمینی و با وجود موقعیت برتر ژئوپولیتکی و جاذبه های بسیار توریستی و میراث های به جای مانده از روزگاران باستان در زیر پنجه های فقر اسیریم؟

این در حالی است که ضریب هوشی این ملت از گذشته تا کنون زبانزد همگان بوده است بایستی این واپس ماندگی را در کدام عوامل باید جستجو کرد؟ مدیریت: شک نیست یکی از مهم ترین دلایل عقب ماندگی تاریخی خود را باید در سوء مدیریت ها جستجو کنیم عنصر گمشده تاریخی ما.

با توجه به وضعیت شاخص کیفیت زندگی در ایران که در بین 190 کشور جهان در رتبه ششم از آخر می باشد و آمارهای فاجعه آمیز موجود در زمینه ی مسائل فرهنگی، محیط زیست، اقتصادی، حوادث، علمی آموزشی، فرار مغزها، فرار نخبگان، فرار سرمایه، اعتیاد، جرم و جنایت، طلاق و صدها آمار دیگر که از معتبرترین منابع موجود در ایران تهیه شده است و با وجود نیت خیرخواهانه و همه تلاش ها برای آبادانی کشور آمارها گویای حقیقت تلخ عقب ماندگی فزاینده ایران می باشد و ثابت می کند که نه تنها کشور در مسیر توسعه نمی باشد بلکه هر روز عقب مانده تر از کشورهای دیگر می گردد.

مهم ترین عامل داخل در وضعیت فعلی کشور ما نداشتن قدرت تفکر منسجم و علم سازمان یافته است.

تمام مسائل جامعه ی ما- بالاخص عوامل داخلی- به نظر می رسد از اینجا سرچشمه بگیرند که ما در تشخصی مسائل و یافتن راه حل مناسب نقص داریم، یعنی: یک سیستم تفکر سازمان یافته، در بالاترین حد توانائی تفکر و آزاد از قید و بندهای «کاستی» و ارزش ها و هنجارهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، مذهبی غیرمستدل نداریم، که بتواند مسائل را با عمق تفکر کافی، به طور واقع بینانه و دور از تعصبات بررسی کند. گر چه رهبری مذهبی و رئیس جمهور وقت برای این مسئله اهمیت زیادی قائلند، اما با وصف این، هنوز این نیاز در مسئولین و جامعه به اندازه ی کافی ادراک نشده است.

 

1-2 بیان مسئله

بررسی موانع موجود در راه توسعه کشور ایران

موانع موجود (فرهنگی، اقتصادی، مدیریت، سیاسی، اجتماعی و...)

 

1-3 ضرورت و اهمیت تحقیق

1-3-1 اهمیت علمی (نظری) موضوع تحقیق:

در بعد نظری شناخت نسبت به علل و عوامل بازدارنده ی توسعه حائز اهمیت جدی است. توسعه اکنون در سطح جهانی به عنوان شرط بقاء جامعه در تعاملات خود با دیگر جوامع مطرح است پس لازم است به طور دقیق و علمی در حوزه های گوناگون نظام اجتماعی موانع موجود بر سر راه شکوفایی و رشد تحلیل و بررسی بشوند. اهمیت نظری این موضوع به دلیل توجه به بررسی عوامل زیر است:

1)     شناسایی عوامل ساختاری محدود کننده توسعه

2)     شناسایی اختلالات هر یک از نظام اجتماعی و آثار آن بر توسعه

3)     بررسی رابطه مرکز- پیرامون و تأثیر آن بر توسعه نیافتگی

 

1-3-2 اهمیت کاربردی موضوع تحقیق:

مطالعه موانع توسعه در حوزه های چهارگانه نظام اجتماعی می تواند برنامه ریزان کشور را با تحلیل عمیق و علمی علل و موانع موجود بر سر راه توسعه آشنا سازد تا آنها با طراحی برنامه های مدون توسعه در سطح کلان راه را به سوی توسعه پایدار کشور همراه سازند.

برای طراحی برنامه های صحیح توسعه در کشور، تولید و اشاعه و کاربست ایده ها و داده های علمی درباره سه پرسش اصلی زیر ضروری است.

-        وضعیت موجود کشور چگونه است و چرا؟ (هستی شناسی)

-        وضعیت مطلوب چگونه باید باشد و چرا؟ (هدف شناسی)

-        راهبرد علمی و اجرایی لازم برای رسیدن به وضعیت مطلوب (امکان شناسی)

طراحی و برنامه ریزی توسعه در سطح کلان می تواند از سویی در جهت توسعه اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی کشور راهگشا باشد و از سوی دیگر با نقد برنامه های توسعه علمی کشور و تحلیل و تبیین ناکارآمد های آن راه را برای پرورش استعدادهای خلاق دانش آموزان، دانشجویان و پرورش متخصصان کارآمد و دانشمندان آمیزه هموار سازند.

 

1-4 اهداف پژوهش

این مطالعه در صدد است با تأکید سیستمی از یک سو موانع توسعه در راه حوزه های سیاست، اجتماع، فرهنگ و اقتصاد شناسایی کند.

بدین جهت با در نظر گرفتن ابعاد توسعه (توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی) و تعیین شاخص برای هر یک، آثار آنها را بر توسعه بررسی می کنیم.

 

1-4-1 اهداف اصلی

شناخت موانع موجود در راه رسیدن به توسعه ی پایدار و در درجه ی اول رسیدن به یک تعریف جامع از توسعه.

 

1-4-2 اهداف فرعی

شناخت راه حل های مناسب برای از میان برداشتن موانع در راه توسعه پایدار

 

1-5 فرضیه های پژوهش

1)     مهم ترین عامل داخلی در وضعیت فعلی کشور ما نداشتن قدرت تفکر منسجم و علم سازمان یافته است.

2)     سوء مدیریت از مهم ترین دلایل عقب ماندگی کشور ما است.

3)     فساد اقتصادی مانعی در راه توسعه ی کشور ایران است.

4)     مقاومت سنت در مقابل نوگرایی از موانع توسعه به شمار می آید.

5)     خرافات می تواند یکی از موانع موجود در راه توسعه به شمار آید.

6)     آیا برنامه ریزی جهت توسعه کشور کاملاً هدفمند صورت می گیرد؟

 

1-6 تعریف اصطلاحات و مفاهیم

1-6-1 توسعه: به لحاظ تاریخی، اصطلاح توسعه برای اولین بار در حدود چهارصد سال پیش از زبان فرانسه وارد واژگان انگلیسی شد. معنای لغوی آن اساساً با کلمات و اصطلاحاتی چون شکفتن، باز شدن، در حال فعالیت بودن، عبور از وضعیتی ساکن و ابتدایی، تحول یافتن و رشد برای رسیدن به وضعیتی کامل تر، بهینه تر، بالغ تر توضیح داده شده است. (Auroi; 1992:231-222)

توسعه همچنین متضمن نوعی تغییر مطلوب پنداشته شده و از آن گاه برای توصیف وضعیت یک جامعه مطلوب، گاه برای اشاره به یک فرآیند دگرگونی اجتماعی و بعضاً برای مدنظر قرار دادن تلاش های آگاهانه در جهت بهبود سازمان جامعه استفاده شده است. (Allen& Thomas; 2000: 29)

به طور كلي مي توان گفت مفهوم توسعه متضمن نوعي دگرگوني و تغيير در حوزه هاي خاص يا متفاوت زندگي است كه در جهت بهبود شرايط عمومي موجود سوگيري مي شود. علاوه بر اين بايد متذكر شد كه توسعه گاه اشاره به تغييرات مطلوب در يك كشور، گاه براي رشد شخصيت فردي، گاه براي پيشرفت در قلمروهايي ويژه مانند تكنولوژي و زماني براي گسترش روابط مثلاً ميان دو كشور به كار رفته است و آنچنان كه گفته مي شود، توسعه هم معنا با «تغيير مطلوب»[1] تلقي مي شود. (Allen& Thomas;2000:23)

هر چه دامنه نيازها، آرزوها و مطلوبات آدميان در طي دهه ها و سده ها رو به گسترش شدن دارد، اما رسيدن به يك زندگي توأم با آرامش، رفاه و سرخوردگي همواره در فهرست آمال انسان ها جاي داشته است. توسعه در كلي ترين برداشت، اشاره به شيوه اي از زيستن دارد كه در آن قابليت هاي انساني فرصت محقق شدن دارند و آنچه را بنابر معيارهاي نسبتاً مشخص و معين و جهانشمول مي توان «رندگي سعادتمندانه» تعريفش نمود، به منصه ي ظهور مي رساند.

 

1-6-2 رشد خودپايدار:

مرحله اي از رشد است كه پس از آنكه جوامع به آن مي رسند از آن پس رشدشان برگشت ناپذير خواهد شد و فقط رو به جلو حركت مي كنند. كند و تند مي شوند اما ديگر به نقطه قبل از تولد يافتگي خود برنمي گردند. اين هنگامي است كه توسعه به انسانها وصل مي شود و نگرش آنها توسعه محور مي شود.

 

1-6-3 نوين سازي:

يعني استقرار شيوه ي توليد سرمايه داري و نهادهاي جديد و كارآمد سياسي و فرهنگي، يعني جاري ساختن قوانين و فرامين يك حكومت واحد مركزي در تمام مناطق و در مورد تمام طبقات ساكن يك سرزمين.

 

1-6-4 وابستگي:

عبارت است از نوع رابطه ي جامعه ي توسعه نيافته با جوامع ديگر كه ناگزير بواسطه ي نيروي متكامل جامعه ي پيشرفته شكل گرفته به نحوي كه اين رابطه نيز ماهيتي پويا دارد.

 

1-5-6 توسعه اقتصادي:

حالتی است که در آن یک جامعه از پیشرفته ترین تکنولوژی در فعالیت های اقتصادی خود بهره می جوید. مقصود از پیشرفته ترین تکنولوژی چهار عامل تولید، دانش و علوم، نیروی انسانی ماهر و سازمان تولید می باشد.

 

1-6-6 خرافات:

خرافات عقاید و باورهای عامه مردم است که ریشه دیرینه دارد.

بعضی از معتقدات و آداب و رسوم همگانی مانند اعتقاد به نظر زدن یا اثر طلسم ها در بیشتر دوره های تاریخی و در اکثر نقاط جهان وجود داشته و دارد. پاره ای خرافات هم ممکن است مختص یک کشور، منطقه یا دهکده و یا حتی گروه و خانواده خاصی باشد.

فصل دوّم

مباني نظري و پيشينه پژوهش

 

 

 

 

 

 

 

 

2-1 مقدمه

کارها و پژوهش های انجام شده در مورد توسعه بسیار بیشتر و زیادتر از آن است که بتوان هم آنها را در این تحقیق گنجاند اما متأسفانه تمامی محققان ما تک بعدی بوده و بر یک یا دو جنبه از موانع توسعه بیشتر کار نکرده اند و اکثراً بر موانع توسعه اقتصادی تأکید داشته اند و از موانع دیگر اجتناب کرده اند.

 

2-2 سابقه و پیشینه ی تحقیق

2-2-1 مطالعات انجام گرفته در خارج از کشور

* مقالیه ی سیمور مارتین لیپست[2]، عالم سیاسی آمریکایی است که تحت عنون پیش شرط های اجتماعی دموکراسی در ASR به چاپ رسیده است (Lipset; 1994).

در این مقاله او فرایند توسعه در کشورهای مختلف را در رابطه با ظهور طبقات جدید اجتماعی و به طور کلی نوع ساختار طبقاتی آنها مدنظر قرار می دهد، او از دریچه ی دموکراسی به توسعه نگریسته است.

* کتاب «موج سوم دموکراسی» اثر ساموئل هانتینگتون است (هانتینگتون، 1281) نویسنده در آن می کوشد جریان های گسترده تحول آفرین را در محدوده های زمانی نیمه دوم قرن 19 تا اواخر قرن 20 مشخص سازد و عوامل مؤثر بر پیدایی و دوام رژیم های دموکراتیک را در ارتباط با متغیرهایی همچون نقش آنها در ایجاد توسعه و کارآمدی آنها در این زمینه مورد بررسی قرار دهد. این کتاب بیشتر رابطه سیاست دموکراتیک (و نه سیاست به طور اعم) را با مسأله رشد و کارآمدی اقتصادی مدنظر قرار داده.

* آدرینال لفت ویچ «دولت های توسعه گرا» (Leftwich; 2000).

به نحو مبسوط تری رابطه سیاست و توسعه را مورد بررسی قرار می دهد و با ارجاع به موارد عینی در سراسر جهان می کوشد به تبیین ویژگی های دولتهای توسعه گرا بپردازد.

*گزارش تحقيقي منتشر شده در نشريه «توسعه و تحول» در سال 2003 تحت عنوان «گفتمان هاي بحران و نظم و ترتيبات تكنولوژي در دولت هاي ضعيف» (Jansen; 2003) نويسنده به تشريح تأثيرات توسعه نيافتگي بر پايداري دولت هاي ضعيف مي پردازد و رابطة ميان دگرگوني تكنولوژيك در ساختار اقتصادي را با تغييرات سياسي در چهارچوب دولتهاي جهان در حال توسعه مورد بررسي قرار مي دهد.

*پايان نامه دكتري غلامعلي چگينزاده تحت عنوان «دولت و توسعه» مطالعه اي نظري با تأكيد بر ايران (Chegnizadeh; 1992) كه در سال 1992 در دانشگاه لينز دفاع شده است.

به ارائه شرح مفصلي از رهيافت هاي نوسازي و وابستگي مي پردازد و سپس نقش دولت در فرايند توسعه را مدنظر قرار مي دهد.

 

2-2-2 مطالعات انجام شده در داخل كشور

تحقيقات انجام گرفته در داخل كشور، غالباً در قالب پايان نامه هاي مقطع تحصيلات تكميلي به انجام رسيده است. كتاب هاي مرتبط با موضوع توسعه كه توسط مؤلفين داخلي به رشته تحرير در آمده نيز يا حالت ترجمه اي دارند و يا به قصد جمع آوري مجموعه اي منسجم از آراء انديشمندان مختلف درباره توسعه شكل يافته اند. (براي نمونه ر. ك: ازكيا، 1381)

برخي ديگر نيز كوشيده اند تا رابطه توسعه و مقولات ديگر را مدنظر قرار دهند (سريع القلم، 1374) و يا شرايط خاص ايران را در ارتباط با توسعه مورد نظر مورد تحليل قرار دهند. (عظيمي؛ 1371)

* كتاب «جامعه سياسي، جامعه مدني و توسعه ملي» از هوشنگ امير احمدي به رابطه وضعيت سه مقوله توسعه، دولت و جامعه مدني مي پردازد و ارتباطي وثيق با حوزه كاري رساله حاضر دارد (امير احمدي؛ 1381)

* پايان نامه كارشناسي ارشد تحت عنوان «رژيم هاي اقتدارگرايي بوروكراتيك و تحول اجتماعي اقتصادي» با بيان اينكه از جمله تئوري هايي كه در مورد توسعه در جهان رو به توسعه ارائه شده، تئوري دولت اقتدرگراي بوروكراتيك است به تشريح اين نظريه مي پردازد و دولت پهلوي اول را نمونه اي از اين گونه دولت ها به شمار مي آورد (نوذري؛ 1378)

 

2-2-3 بررسي مطالعات انجام شده

اصولاً مطالعات عنوان شده بيشتر ناظر به واقعيات فرآيند توسعه و نه رهيافت هاي نظري به مسئله توسعه بوده اند.

 

2-2-4 نتيجه گيري مطالعات انجام شده در خارج و داخل

اگر چه تحقيقات متعدد در باب توسعه و توسعه نيافتگي ادبيات وسيعي را شكل مي بخشيده است كه در درون آن مي توان وجه نظرات و رهيافت هاي نظري متفاوتي را سراغ گرفت، اما همچنان انديشيدن و تأمل پيرامون معضل توسعه نيافتگي از اهميت برخوردار است.

 


فصل سوّم

روش و اجراي پژوهش

 

 

3-1 روش تحقيق:

نوع مطالعه ما در اين تحقيق در جهت اثبات يا رد فرضيه هاي مطرح شده در قسمت فرضيات از گونه اسنادي است.

اين سنخ مطالعه مبتني بر كتب و اسناد و مدارك گوناگوني است كه در هنگام انجام تحقيق فراهم گرديده اند. به همين سبب گفته مي شود مطالعات اسنادي در زمره روش ها يا سنجه هاي غيرمزاحم و غيرواكنشي به شمار مي آيد. به هنگام كاربرد روش هاي اسنادي، اطلاعات موجودند (ساروخاني؛ 1375: 255-254) به لحاظ سطح تحقيق بايد لغت تحقيقات انجام گرفته در عرصه علوم مختلف (اعم از طبيعي يا انساني) مي توانند در سه سطح انجام پذيرند: سطح توصيف، سطح طبقه بندي سطح تبيين و توضيح (دورژه؛ 1362:268) از خلال انجام تحقيق در يكي از اين سه سطح، محقق البته مي تواند به ارائه تجويز يا توجيه راه كاري خاص در ارتباط با موضوع مورد بررسي اقدام كند. بر اين اساس تحقيق حاضر در سطح توصيف كار خود را آغاز مي كند و مي كوشد به سطح تحليل و سپس به سطح تجويز برسد.

3-2 جامعه آماري:

جامعه آماري اين تحقيق كشور ايران است كه بحث مادر خصوص موانع (فرهنگي، سياسي، اجتماعي و اقتصادي) كشور ايران است.

3-3 ابزارهاي پژوهش:

مطالعه ي ما با استفاده كتب و اسناد و مدارك گوناگون فراهم گرديده است. (كتب، مجلات، روزنامه ها، مقاله، پايان نامه ها و سايت ها)

3-4 روش اجرا:

براساس جمع آوري يافته ها از طريق كتابخانه اي و توصيف و تحليل يافته ها و سپس نتيجه گيري از آنها و در آخر دادن راه حل براي مشكلات.

فصل چهارم

يافته هاي پژوهش

 

 

 

4-1 يافته هاي پژوهش:

بي گمان به عنوان يك ايراني آگاه به دارايي ها و ثروت هاي خداداي سرزمين خويش بارها و بارها از خود پرسيده ايم كه چرا با وجود همه سرمايه هاي غني از چنين جايگاهي در عرصه ي اقتصاد جهاني برخورداريم و مهمتر آنكه چگونه مي شود كه كشورهاي با منابع و ثروت هاي به مراتب كنتر جايگاهي بهتر و روشن تر از ما در رقابت هاي اقتصادي در سطح جهاني دارند.

اما كشور ما با وجود دريايي از ثروتهاي زيرزميني و با وجود موقعيت برتر ژئوپوليتيكي و جاذبه هاي بسيار توريستي و ميراث هاي به جا مانده از روزگاران باستان در زير پنجه اي فقر اسيريم؟ اين در حالي است كه ضريب هوشي اين ملت از گذشته تاكنون زبانزد همگان بوده است بايستي اين واپس ماندگي را در کدام عوامل جستجو کرد؟ مدیریت: شک نیست یکی از مهم ترین دلایل عقب ماندگی تاریخی خود را باید در سوء مدیریت ها جستجو کنیم عنصر گمشده تاریخی ما.

در طی دهه های اخیر شاهد الگوسازی های گوناگون از کشورهای به اصطلاح پیشرفته شدن و غربب بوده ایم که هر بار به دلیل ماهیت حکومت و دولت ها الگوهایی را برگزیده ایم که هرگز نتوانستیم خودمان باشیم. سفرهای روشنفکران ایرانی به اروپا از یک سو و شکست پی در پی در مقابل قدرت خارجی از سوی دیگر باعث امواج تازه ای برای ایجاد تحولات سیاسی و اجتماعی گوناگونی شده اند که هرگز به عاملی برای توسعه تبدیل نشد.

توسعه یافتگی رابطه ای بس نزدیک با نوع ابزار تولید دارد. آن گروه از کشورهای تازه استقلال یافته که دارای مشخصات مشترکی از قبيل درآمد سرانه ي اندك، پايين بودن سهم توليدات صنعتي در كل توليد، رشد ناكافي، توليد ملي در كنار رشد سريع جمعيت و به طول كلي فقر نسبي هستند واجد شرايط توسعه نيافتگي توصيف مي شود. بدين ترتيب، عقب ماندگي عموماً به واسطه شاخص هاي آماري شناخته مي شود.

البته در اين كه نحوه ي توزيع قدرت و توليد جهاني بين ملل مختلف بارزترين نمود تقسيم جهان به دو قطب توسعه يافته و عقب مانده است ترديدي نمي توان داشت. و اينكه درمان توسعه نيافتگي به افزيش توليد و مصرف سرانه منجر خواهد شد، امري بديهي است. اما بدون شناخت پديده ي توسعه نيافتگي در ابعاد گوناگون آن و كشف ماهيت جامعه ي عقب مانده به عنوان يك مجموعه ي مشخص بررسي علمي نخواهد توانست راه حلي اساسي براي مشكلات اين ملل ارائه دهد. اين واقعيت به وضوح از مطالعه تاريخ «برنامه ريزي توسعه» در كشورهاي مختلف و استمرار و تعميق شكاف بين ممالك پيشرته و عقب مانده قابل استنباط است. بنابراين نخستين گام در راه مبارزه با ظواهر (عقب ماندگي- يعني فقر، بحران هاي مستمر اجتماعي، بي ثباتي سياسي، فساد و بيماري هاي فرهنگي) يافتن پاسخ مستدل به اين سؤال اصلي است كه جامعه عقب مانده به عنوان يك پديدة تاريخي داراي چه مشخصاتي است؟ به عبارت ديگر، ساختار، كاركردها و تاريخ جامعه ي عقب مانده چيستند؟

هر جامعه توسعه نيافته به علت كمبود درآمد سرانه گرفتار به اصطلاح «دور باطل فقر» است زيرا افرادي كه درآمدشان تكافوي مصرف ايشان را نمي كند نمي توانند قسمتي از آن را پس انداز و سرمايه گذاري كنند. در نتيجه امكان رشد درآمد آنان وجود ندارند و اين به نوبه خود به كمبود پس انداز و سرمايه گذاري منجر مي گردد اما آيا تمام اعضاي جامعه ي عقب مانده به يك اندازه فقير هستند؟

قطعاً چنين نيست و به وضوح نشان داده شده است كه ميزان نابرابري اقتصادي در جامعه عقب مانده به گونه اي حيرت آور بیشتر از اختلاف درآمد و ثروت در ممالک پیشرفته است.

نابرابری درآمد به معنی فقط مفرط توده هاست و اینکه گروهی اندک دارای ثروت بسیار هستند به این معنی است که قادرند به بهایی نازل کار مورد نیاز برای تولید کالا را خریداری کنند.

نابرابری درآمدها در مراحل اولیه توسعه ملل پیشرفته نیز دقیقاً همین نقش ایفا کرد. پس چگونه است که بی عدالتی اقتصادی در جامعه ی عقب مانده به افزایش سرمایه گذاری منجر نمی گردد؟ در جوامع پیشرفته ی سوسیالیستی نیز دولت- به عنوان سرمایه دار- دقیقاً با استفاده از همین شرایط توانست به انباشت سریع مازاد دست بزند.

در چارچوب اقتصاد بین الملل هیچ کشوری نمی تواند خود را ایزوله نگه دارد. روز به روز تکنولوژی پیشرفت می کند. روز به روز هم نیازهای اجتماعی کشورهای در حال توسعه افزوده می شود و همین امر به کشورهای صنعتی فرصت استثمار این قبیل کشورها را میدهد مفهوم توسعه خود از گذشته تاکنون در حال توسعه بوده است. این مفهوم در قالب اصطلاحاتی ترکیبی همچون کشورهای توسعه یافته، کشورهای در حال توسعه، برنامه های توسعه و... نیز به کار می رود و در هر مورد می تواند معنای خاصی را افاده کند. از این دو باید با مروری به معانی و برداشت های مختلف از این مفهوم، حوزه معنایی آن را مشخص سازیم(1) به لحاظ تاریخی، اصطلاح توسعه برای اولین بار در حدود چهارصد سال پیش از زبان فرانسه وارد واژگان انگلیستی شد. معنای لغوی آن اساساً با کلمات و اصطلاحاتی چون شگفتن، باز شدن، در حال فعالیت بودن، میان شدن، عبور از وضعیتی ساکن و ابتدایی، تحول یافتن و رشد برای رسیدن به وضعیتی کامل تر، بهینه تر و بالغ تر توضیح داده شده است. (Auroi; 1992: 231-292)

توسعه همچنین متضمن نوعی تغییر مطلوب پنداشته شده و از آن گاه برای توصیف وضعیت یک جامعه مطلوب، گاه برای اشاره به یک فرایند دگرگونی اجتماعی و بعضاً برای مدنظر قرار دادن تلاش های آگاهانه در جهت بهبود سازمان جامعه استفاده شده است. (Allen& Thomas; 2000:29)

به طور کلی می توان گفت مفهوم توسعه متضمن نوعی دگرگونی و تغییر در حوزه های خاص یا متفاوت زندگی است که در جهت بهبود شرایط عمومی موجود سوگیری می شود. علاوه بر این باید متذکر شد که توسعه گاه اشاره به تغییرات مطلوب در یک کشور، گاه برای رشد شخصیت فردی، گاه برای پیشرفت در قلمروهایی ویژه مانند تکنولوژی، و زمانی برای گسترش روابط مثلاً میان دو کشور به کار رفته است. و آنچنان که گفته می شود، توسعه هم معنا با «تغییر مطلوب» تلقی می شود. (Allen& Thomas: 2000:23)

از این رو توسعه در درون خود نوعی سوگیری ارزشی را مستتر دارد که اشاره به دگرگونی در جهت مطلوب و یا پیشرفت در وضعیت یک شیء، پدیده، سازمان، نحوه عملکرد و... دارد و البته عامل انسانی و تصمیم و فعالیت او مسبب این امر پنداشته می شود. در چنین زمینه ای توسعه اشاره به تحول نیروهای تولیدی و گسترش روند تولید در جامعه ما بعد فئودالی داشت این تحولات به تغییر در روابط اجتماعی منجر گردیدند (Lorrain; 1992:1)

بر همین اساس، توسعه با فعالیت هایی همچون استخراج منابع طبیعی توأم پنداشته می شد و در این راستا، تفکر رسمی در کشورهای استعمارگر به توجیه عملکرد خود در مستعمره سازی برخی کشورها می پرداخت.

زمینه ی برداشت های نوین از مفهوم توسعه از همین مقطع ایجاد می شود.

در یکی از برداشت های توسعه به مثابه ترویج برنامه ریزی شده پیشرفت اقتصادی و گاه اجتماعی و سیاسی مدنظر قرار می گیرد. توسعه از این دیدگاه هدفی آگاهانه برگزیده شده است که فرض می شود با برنامه ریزی و تدارک زمینه های مناسب می توان به آن نائل آمد. توسعه نیافتگی نیز اشاره به شرایط کشورهای دارای رشد و درآمد بالای سرانه دارد، شرایطی که کوشش می شود برای کشورهای توسعه نیافته نیز محقق شود. در این نحوه برداشت از توسعه، این نهایتاً دولت است که مجری و مسئول توسعه یافتگی جامعه است و باید موجب توسعه شود. (سریع القم؛ 1372: 61)

در برداشت نوین دیگری از توسعه، این مفهوم مترادف رشد اقتصادی فرض می شود. این نحوه تلقی از توسعه سالیان دراز بر مراکز بین المللی مرتبط با امر توسعه- صندوق بین المللی پول، بانک جهانی و... سیطره داشته است. بعد از گذشت سالیانی چند به توزیع مزایا و مواهب حاصل از رشد اقتصادی نیز توجه شد و رویکرد (رشد به خاطر رشد) جای خود را به رویکرد «رشد همراه با توزیع» داد.

بر این اساس می توان گفت تفکر اولیه توسعه در دوران جدید، استعاره رشد را در کانون توجه خود قرار داده بود. (دیوب؛ 1377: 68)

 

* توسعه به مثابه یک وضعیت:

در این برداشت، توسعه مرحله ای نهایی شبیه بلوغ یا به ثمر رسیدگی کامل فرض می شود بر این اساس کشورهای مختلف بر طیفی قرار می گیرند که جایگاه های مختلف بر روی آن نمایان گر مراحل مختلفی است که کشورها برای رسیدن به توسعه باید آنها را بپیمایند.

 

* توسعه به مثابه یک فرایند:

در این نحوه تلقی از توسعه نه یک وضعیت مشخص بلکه یک تحول دائمی در جهت شکوفایی ظرفیت هاست. توسعه اشاره به پیشرفت دائمی و همواره در حال جریان دارد که مدام اهداف و شرایط جدید را پیش روی خود فرض می کند که باید محقق شود.

 

* توسعه به معنای دگرگونی ساختاری:

این برداشت از توسعه ارتباطی تنگاتنگ با ایده توسعه همچون رشد دارد و گاه در ترکیب با اصول مارکسیسم یا نظریه نوسازی مدنظر قرار می گیرد. دگرگونی ساختاری به معنای تغییر در ساختار یک اقتصاد و از این رو محصولات آن، حرکت به سوی اقتصاد صنعتی از یک اقتصاد کشاورزی و به طور کلی صنعتی شدن است. شاخص هایی که در این تلقی از توسعه مدنظر قرار می گیرند عمدتاً در ارتباط با سهم بخش های کشاورزی، صنعتی و خدمات در تولید ناخالص ملی (GDP) می باشند.

 

* توسعه به مثابه نوسازی:

این برداشت از توسعه که جوامع را بر روی طیفی در نظر می گیرد که از وضعیت سنتی به سوی وضعیت مدرن در حال حرکت اند عموماً در ذیل نظریه نوسازی تکوین یافته است. اشاره به یک تغییر کلی در ساختار جوامع دارد.

 

* تولید به مثابه حرکت در مسیر نیروهای تولیدی:

این برداشت از توسعه که عموماً در ذیل نظریه مارکسیستی توسعه معنا و مفهوم می یابد، توسعه را فرایندی از تحول نیروها و شیوه های تولید می داند که سرانجام به توسعه نهایی یعنی کمونیسم منجر می شود.

- اکنون می توان برداشت های مختلف از مفهوم توسعه را در قالب شکل (4-2) نمایش داد.

توسعه

به مثابه تکوین مراحل رشد نیروهای تولیدی

به مثابه نوسازی

به مثابه رسیدن به رشد اقتصادی از طریق مختلف از جمله از راه برنامه ریزی

به مثابه دگرگونی ساختاری

به مثابه تکوین مقوله ای شامل مراحل مختلف که به سوی غایت یا وضعیت مشخصی جهت گیری شده است.

به مثابه پیشرفت و بهبود کلی در شرایط یا وضعیت یک جامعه یا بخشی از آن

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل (4-2): انواع برداشت ها از مفهوم توسعه

- توسعه از ابتدا اساساً مقوله ای اقتصادی به شمار می آمده که تجلی عینی خود را در رشد اقتصادی به نمایش گذاشته است. بر این مبنا استراتژی رشد به خاطر رشد یا «رشد به هر قیمتی» تدوین و پی گیری شده است (2).

این رهیافت را برخی مفسران تحت عنوان نظریه کمیت گرای توسعه نیز مورد اشاره قرار می دهند. (بدیع؛ 1379: 28)

بعد از گذشت سال ها و کسب تجربیات حاصل آمده از برنامه های توسعه و اجرای آنها متفکران توسعه دریافتند که توسعه نه صرفاً موضوعی در ارتباط با رشد اقتصادی بلکه همچنین مرتبط با شیوه توزیع مواهب حاصل از رشد اقتصادی نیز هست (3).

این تغییر زمینه ساز توجه به توسعه اجتماعی و گسترش انسان مداری در مباحث توسعه شد. همزمان با این دگرگونی ما شاهد توجه به توسعه به عنوان مقوله نه صرفاً اقتصادی بلکه در عین حال اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نیز بوده ایم ایده توسعه همه جانبه- و اصطلاحات (4) توسعه اجتماعی، توسعه فرهنگی، توسعه سیاسی و... به تدریج در محاورات آکادمیک و تحقیقات مراکز مرتبط با امر توسعه به کار گرفته شدند.

* بانک جهانی از اوائل دهه 1990 م دست به کار انتشار گزارشاتی در مورد «وضعیت توسعه انسانی» شده است که در آن شاخص های بهداشتی، آموزشی و اقتصادی با هم مدنظر قرار می گیرند و به عامل جنسیت در توسعه نیز توجه نشان داده می شود. (برای نمونه ر. ک به Human Development Report; 1992)

در همین راستا همچنین باید به تلقی از توسعه همچون گسترش حیطه آزادی و انتخاب اشاره کرد که به خصوص از جانب نویسندگانی چون آماریتاسن ارائه شده است. او توسعه را به مثابه آزادی های خود بیناد مرد تلقی می کنند (سن؛ 1382: 34).

گرایشات انسان محورانه نسبت به توسعه اخیراً در بحث از ضرورت حفظ منابع و امکانات برای بهره مندی نسل های آینده و لزوم توجه به حفاظت از محیط زیست، جلوه گر شده و خود را در مفهوم «توسعه پایدار» متجلی ساخته است.

همچنین در اینجا باید از دیدگاهی در مورد توسعه صحبت کنیم که «فراتوسعه» موسوم است و توسعه را اساساً امری مذموم و حاصل فریب کشورهای مسلط می داند از این منظر توسعه ساز و کار اعمال سلطه کشورهای پرقدرت و لذا امری نامطلوب تلقی می شود (Allen& Thomas; 2000: 43).

در مجموع باید گفت که مفهوم توسعه در طی تاریخ تکوین خود با قبض و بسط معنایی قابل توجهی مواجه شده و در حوزه های مختلف علمی برای اشاره به مقاله نسبتاً متفاوتی مورد اشاره قرار گرفته است.

 

توسعه

به مثابه فرآیندی متداوم، توسعه پایدار

به مثابه مفهومی چند جانبه، رویکرد توسعه همه جانبه

به مثابه متولی انسانی، توسعه انسان محور- توسعه اجتماعی- توسعه انسانی

به مثابه رشد اقتصادی همراه با توزیع شایسته مواهب حاصل از رشد اقتصادی

به مثابه رشد اقتصادی

 

 

 

 

شکل (4-3) سیر تطوری معنای توسعه

در مورد قاره ی آسیا که به اعتقادی خاستگاه تمدن و برای هزاران سال پیشتاز فرهنگ بشری بود، شواهد تاریخی فراوان و انکارناپذیری در اثبات قدمت برخی از این ملل در دست هستند و به عنوان مثال، لااقل پنج سده قبل از ولادت مسیح تشکیلات اقتصادی و اداری بسیار پیشرفته ای در ایران ایجاد شده است، و اگر استنباط ما از شرایط اجتماعی این کشور در دو سده منتهی به وقایع قرن هشتم میلادی صحیح باشد، احتمالاً یکی از علل تضعیف تشکیلات سیاسی مبارزه بین نهادهای کهن و گرایش جامعه به سوی مراحل عالی تر فئودالیسم بود. در مورد پاره ای از ملل دیگر آسیائی نیز تصاویر مشابهی در دست است. اما تنوع در سابقه ی «آماری» تاریخ کشورهای عقب مانده مانع از کشف ویژگی های مشترک بین تجربه ی تاریخی آنها نمی شود. این ملل در یک مورد خاص دارای تجربه ی تاریخی یکسانی بوده اند، تجربه ای که بر مسیر تطّور آنها تا به امروز تأثیری عمده باقی نهاده است. تمام کشورهای عقب مانده در قرون جدید و اکثراً تا پیش از خاتمه جنگ جهانی دوم دوره هایی را به صورت مستعمرات حقوقی ممالک پیشرفته غربی سپری کرده و یا مانند ایران، چین، لیبریا و معدودی ممالک دیگر، ضمن حفظ استقلال حقوقی خود به طور غیرمستقیم تحت تکفل و نظارت حکومت های اروپایی اداره شده اند. در نتیجه مسیر تکامل تاریخی آنها تحت تأثیر دو نیروی مقاومت قرار گرفته و برآیند این دو به بروز ساختار کنونی جامعه منجر شده است.

یکی از این نیروها همان تحرک طبیعی جامعه بشری است که ناگزیر در جهت پیمودن مسیری مشابه گذر تاریخی ممالک پیشرفته جریان داشته و دیگری، نیروی خارجی است که کوشیده این مسیر را به گونه ای موافق با نیازهای خود ترسیم کند. به عبارت دیگر، از نظر فرآیند دگرگونی تاریخی، جامعه ی توسعه نیافته حاصل نیروی تکاملی درونی جامعه و نیروی تحمیلی استعمار در صور گوناگون آن بوده است.

تا پیش از ظهور عصر جدید نیز بین اروپا و سایر نقاط جهان تماس های تجاری وجود داشت. رومیان از دیرباز با ملل متمدن آسیا و آفریقا دارای روابط تجاری برّی و بحری بودند و می دانیم که نیروهای صلیبی، در کنار انتقال بخشی از مصارف شرق به غرب، به گسترش تجارت کمک بسیار کردند. اما افزایش در ظرفیت کشتی های تجاری و حجم مبادله ی کالا بین اروپا و سایر مناطق از قرن 15 به بعد بروز کرد و سود سرشماری که تجار اروپایی از این معاملات نصیب خد، و به تبع، جوامع خویش ساختند، بی تردید نقطه عطفی در تاریخ اقتصادی آن قاره به شمار می رود. همین سودها در کنار اسم اعطای جوازهای سلطنتی به شرکت های تجاری و افراد به منظور انحصار به طرق مختلف مبادله به مشوقی کارآمد در کشف مناطق ناشناخته جهان، خصوصاً قاره جدید منجر شد و در آن میان، نخستین منافع ناشی از تجارت از ورود اروپاییان به آفریقا حاصل آمد.

انعکاس ناقص و مخدوش و تحریف شده ی ارزش های اجتماعی جوامع پیشرفته در مستعمرات آثاری دراز مدت از خود باقی نهاد. هنگامی که مستعمرات سابق به استقلال حقوقی دست یافتند، این مسئله فوراً مطرح گردید که چگونه حاکمان بومی می توانند مشروعیت مقام خود را حفظ کنند. البته در برخی از ممالک عقب مانده، در کنار نفوذ استعماری، نهادهای کهن نیز به صورت خاندان های قدیمی حکومتی وجود داشتند و با خروج حکومت استعماری، نهادهای کهن نیز به صورت خاندان های قدیمی حکومتی وجود داشتند و با خروج حکومت استعماری، انتقال «اعتبار» با سهولت بیشتری صورت گرفت.

* مسئله کودتاگری در کشورهای عقب مانده یکی از عوارض عقب ماندگی است.

نباید تردیدی داشت که شناخت، ساخت طبقاتی هر جامعه ای برای تعریف کامل آن جامعه ضرورت دارد. این موضوع در مورد جامعه عقب مانده اهمیت بیشتری می یابد چه سیاستگذاری توسعه به منظور غلبه بر شرایط توسعه نیافتگی ناگزیر بر ساخت طبقاتی و نحوه ی توزیع عواید اقتصادی، سیاسی و به طور کلی، اجتماعی تأثیر گذاشته و به عبارت دیگر، نحوه ی تقسیم کار اجتماعی را دگرگون می سازد. پس همواره این امکان وجود دارد که برخی از طبقات کم پایگاه قدرت و علایق خود را در وضعیت عقب ماندگی تضمین شده می بینند، ترقی و تکامل اجتماعی را به حال خود زیان بار داشته و به مقاومت در برابر روند توسعه و نوین سازی جامعه مبادرت ورزند.

توسعه ی یک جامعه لزوماً به معنی افزایش رفاه مادی و معنوی کلیت آن جامعه و ارتقاء تمام افراد، خصوصاً در نسل های آتی، به درجه عالی تری از تکامل است.

کسانی که اشغال پایگاهی ممتاز در یک جامعه عقب مانده را بر موقعیت مساوی در جامعه ای پیشرفته ترجیح می دهند و یا تمایلی ندارند به تلاش در راه کسب امتیازات اجتماعی در ساختی پیشرفته مبادرت ورزند، کسانی که به هر علت مایل به تغییر دادن شیوه رفتاری خود نبوده یا چالش مجموعه ای توسعه یافته را هراس آور تلقی کنند، گاه به عناصری بسیار مقاوم در برابر روند نوین سازی جامعه مبدل می شوند.

شرایط عمومی کشورهای عقب مانده در زمان حاضر با شرایطی که ملل پیشرفته در سرآغاز روند توسعه سرمایه داری از آنها برخوردار بودند تفاوت دارند. این شرایط شامل روابط بین الملل و فرهنگ و تفکر اجتماعی می شود. از سوی دیگر سرمایه داری در کشورهای عقب مانده با ضروریاتی اساساً متعارض درگیر است. در همان حال که سرمایه دار موظف است نقش اصلی تولید، یعنی انباشت مازاد را با جدیت دنبال کند، سود دهی واحدهای تولیدی در جهان امروز محتاج دسترسی به تکنولوژی پیشرفته و توانایی علمی و فنی جامعه در ابداع و نوآوری است. جامعه ی توسعه نیافته به دلایل گوناگون و مهمتر از همه ضعف سیاستگذاری حکومت و مقاومت های برخی عناصر سنتی در برابر روند نوین سازی، قادر نبوده دانش و حس ابتکار عمومی را تقویت کند. در نتیجه بیشتر سرمایه های داخلی به خرید تکنولوژی وارداتی اختصاص می یابد در حالیکه این (کالا) قطعاً به بهایی انحصاری فروخته می شود. در چنین وضعیتی هزینه ی اقتصادی انباشت مازاد به مراتب بیشتر از آن ا ست که بتواند منشأ رشد سریع واقع شود.

مضافاً بخشی عمده از سرمایه مالی ناگزیر برای خرید ابزار و تکنولوژی خارجی از کشور خارج می شود.

دلیل دیگر هم (وابستگی) سرمایه دار بومی به سرمایه دار خارجی است و معتقدند که سرمایه دار خصوصی مایل و قادر به ایفای نقشی مؤثر در توسعه ی اقتصادی نیست.

سرمایه داران نوین به عنوان یک طبقه ی پرقدرت در جامعه ی توسعه نیافته لزوماً ابزار نهادهایی را در اختیار خود داشته می کوشند از طریق آنها بر تصمیم گیری های حکومتی تأثیر گذارند.

توجه به وضعیت شاخص کیفیت زندگی در ایران که در بین 190 کشور جهان در رتبه ششم از آخر می باشد. آمارهای فاجعه آمیز موجود در زمینه ی مسائل فرهنگی- محیط زیست- اقتصادی- حوادث- علمی آموزشی- فرار نخبگان- فرار سرمایه- اعتیاد- جرم و جنایت- طلاق و صدها آمار دیگر که از معتبرترین منابع موجود در ایران تهیه شده است.

با وجود نیت خیرخواهانه و همه تلاشها برای آبادانی کشور آمارها گویای حقیقت تلخ عقب ماندگی فرایند در ایران می باشد و ثابت می کند که نه تنها کشور در مسیر توسعه نمی باشد بلکه هر روز عقب مانده تر از کشورهای دیگر می گردد.

- حاکمیت مهندسین بر مملکت باعث شده است که نگرش ها به مسائل سیاسی، اقتصادی و فرهنگی به طور کلی اجتماعی شکل مکانیکی به خودش بگیرد در حالیکه در حوزه ی اجتماعی متغیرها آنقدر فراوان هستند و آنچنان تأثیرات متعدد و متقابل بر هم دارند که با تحلیل های ساده مهندسی در  این حوزه خیلی جواب نمی دهد. نگرش مهندسی به دنبال افزایش سرمایه گذاری های کور و فاقد تحلیل عمیق از مفهوم کیفی توسعه است. اما پیچیدگی های که این سرمایه گذاری ها را در تبدیل به ایجاد تداوم تولید- اشتغال و توزیع درآمد و به دنبال آن رفاه و بالا رفتن سطح فرهنگی جامعه کند را مورد مطالعه قرار نمی دهد.

رشد اقتصادی برابر با توسعه نیست، دیگر توسعه به مفهوم رشد نیست. در طول دو سه دهه گذشته بیش از 400 میلیلارد دلار از قِبَلِ نفت و منابع خدادادی دیگر وارد کشور ما شده است و این مبلغ کافی بود که یک کشور 70 میلیونی به سطح مطلوبی از رفاه رسیده باشد بنابراین دیگر وقت آن گذشته است که به مفهوم توسعه و رشد با دید کمی نگاه کنیم. رشد سیاسی مقدم است بر رشد اقتصادی توسعه ای پایدار است که با در نظر گرفتن منابع برای نسل های آینده صورت گیرد.

توسعه در جهان پیشرفته زمانی شروع شد که نگرش انسان نسبت به طبیعت و محیط اطرافش عوض شد. به عبارت دیگر انسان تسلیم طبیعت به این باور رسید که او به قدرت عقلش که نعمت خدادادی است می تواند بر محیط پیرامونش مسلط شود.

دلایل عقب ماندگی اقتصادی کشور ما به دلیل مهیا نبودن عوامل غیراقتصادی است. یکی از عوامل غیراقتصادی ساختار سیاسی است. اما مهمتر از همه ساختار فکری و نگرش جامعه است.

 

روستر (self- sustainable growlh) (رشد خودپایدار)

مرحله ای از رشد  است که پس از آنکه جوامع به آن می رسند از آن پس رشدشان برگشت ناپذیر خواهد شد و فقط رو به جلو حرکت می کنند. کند و تند می شوند اما دیگر به نقطه قبل از توسعه یافتگی خود بر نمی گردند. این هنگامی است که توسعه به انسانها وصل می شود و نگرش آنها توسعه محور می شود. مادامی که توسعه با تکنولوژی یا رشد درآمدهای نفتی یا منابع غیرانسانی مرتبط است ما از آن گردنه رشد خود افراد عبور نکرده ایم.

آخرین رشدی که ا ز این گردنه عبور کرد مالزی بود. توسعه فرایندی انسانی است؛ تحولی است که در نگرش و خلق و خوی انسان رخ می دهد. محصول این نگرش تکنولوژی و رفاه است و اگر چنین تحولی اتفاق بیفتد توسعه پایدار و برگشت ناپذیر خواهد شد.

اولویت در حرکت به سوی مسیر توسعه به طور کلی علمی شامل توجه به حوزه آموزش و پرورش، آموزش عالی و رسانه های جمعی است.

* مهم ترین عامل داخلی در وضعیت فعلی کشور ما نداشتن قدرت تفکر منسجم و علم سازمان یافته است.

تمام مسائل جامعه ی ما- بالاخص عوامل داخلی- به نظر می رسد درجه اول از اینجا سرچشمه بگیرند که ما در تشخیص مسائل و یافتن راه حل مناسب نقص داریم، یعنی؛ یک سیستم تفکر سازمان یافته، در بالاترین حد توانایی فکر و آزاد از قید و بندهای «کاستی» و ارزشها و هنجارهای اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و مذهبی غیرمستدل نداریم، که بتواند مسائل را با عمق تفکر کافی، به طور واقعبینانه و دور از تعصبات بررسی کند. گر چه رهبری مذهبی و رئیس جمهور وقت برای این مسئله اهمیت زیادی قائلند، اما با وصف این، هنوز این نیاز در مسئولیت و جامعه به اندازه ی کافی ادراک نشده است. هر دو مانع یعنی؛

هم قید و بندهای کاستی و ارزشی و    هم عدم درک اهمیت مسئله،

از عوامل دیگر چون:

اهمیت بیشتر برای مقامات و افراد صاحب نام و مقام... یعنی از نظام فرهنگی فئودالی استبدادی و نظام ارزشی اشتقاق یافته از آن.... و آشفتگی جامعه

نیز سرچشمه می گیرند و یا با آنها در رابطه اند.

عدم توانایی در چیره شدن بر این عوامل، با قدرت تفکر در رابطه است و از آن سرچشمه می گیرد، یعنی یک رابطه ی متقابل....

تا موقعی که تضادهای ارزشی بین انسان ها وجود دارد و امکان بحث و جدل نیز نباشد، نمی توان به راه حل های مناسب برای پیشرفت رسید. متأسفانه در جهان امروز و در این کره خاکی کوچک، در اکثر کشورهای پیشرفته (آلمان- آمریکا- انگلستان- فرانسه و...) تعصبات مذهبی، ملی، ارزشی به قدری قوی است که رهبران و تصمیم گیرندگان اصلی هر یک از این کشورها راه خود را صحیح و راه و نظام ارزشی دیگری را غلط می پندارند و عموماً در فکر منافع خود هستند. دیگر کشورها نیز از این قاعده مستثنی نیستند.

راه حل این مسئله تنها در ارزیابی ارزش ها و تفاهم ارزشی به نظر می رسد. ما باید این امکان را فراهم آوریم که با دشمنانمان نیز استوار و همطرازانه (و نه تحقیر شونده) به بحث و جدل علمی برسیم.

البته شرط اول توسعه یافتگی آنست که جامعه و مسئولیتش یک برنامه متفکرانه (نه آنچه محصول سازمانهای دولتی و کارشناسانه وزارتخانه ها است و به عنوان برنامه پنجساله ارائه می شود) برای اداره کشور و آینده داشته باشند که در آن همه ابعاد مسائل متفکرانه مورد توجه قرار گرفته باشد و متناسب با زمینه ها عاقلانه اقدام شود.

جامعه ی ما مدتهاست که وارد یک جریان پرتلاطم تحولات شده و در این مسیر از قاجاریه، در مقایسه با پیشرفت کشورهای غربی و ژاپن (مانند کشور ترکیه) چندان موفق نبوده است.

وظیفه ی دانشمندان این است که علل این تحولات و انتخاب مسیرهای درست و اشتباه را بررسی، تحلیل و ذکر نمایند.

تئوری و عناصر توسعه ظاهری که عموماً به عنوان روش زندگی آمریکایی[3] به دیگر کشورها توصیه می شود، گر چه انصافاً به نظر می رسد که در موارد زیادی حتی با نیت خوب و انسانی انجام می گیرد (مثلاً ژاپن، آلمان و در ایران در زمان شاه به منظور مقابله با کمونیسم) در عین حال از جامعه ای است که «سنت» دیرینه و نظام اجتماعی سنتی در آن وجود ندارد. امریکا فقط 200 سال است که به عنوان یک کشور شکل گرفته است، آنهم با مجموعه بسیار نامتجانس که در آن نه مذهب واحد و غالب وجود دارد و نه پیوندهای مذهبی- فرهنگی- اجتماعی سنتی و غالب.

این چنین نظامی، روشها، قواعد و قانونمندیهای اجتماعی خاص خود را برای کنترل و اداره جامعه لازم دارد که در بسیاری از موارد با ابزار کنترل بیرونی و رسمی کار می کند (روش تحلیل محتوا م ش. رفیع پور 1370). این قواعد گر چه برای آمریکا تحسین برانگیز هستند، اما کاربرد آنها در جوامعی با نظام اجتماعی سنتی قوی، مانند کشورهای اروپایی یا ایران... بسیار محدود است.

کوشش در جهت رشد و توسعه کشورهای جهان سوم با الگوی غربی و عناصر بیرونی، نه فقط این کشورها را هرگز به این هدف نخواهد رساند بلکه نظام اجتماعی آنها را از هم خواهد پاشانید و کارکرد سنتی آنها را نیز کاهش خواهد داد.

لذا باید توجه داشت که «توسعه» «اسب ترویا» است، دامی که نه فقط به نابودی جهان سومی می انجامد بلکه عواقب آن تأثیرات مخربی نیز برای جهان غرب دارد. این مسئله را انسان های مسئول در خارج نیز درک کرده اند.

اگر ما می خواهیم کشوری مستقل و پیشرفته داشته باشیم باید مسیر خود را انتخاب کنیم و روش های سنتی اداره جامعه را که در طول سالیان دراز کسب شده و تکامل یافته بود پی گیری کنیم، تکامل بخشیم و علل قطع روند تکامل و شروع انحطاط را از یک خاندان و سلسله به سلسه بعد (یعنی نظام استبدادی) را مورد توجه قرار دهیم.

بنابراین در اینجا باید خوب دقت شود که برای انتقال تکنولوژی از یک کشور، حداقل در این مرحله 3 شرط اساسی لازم است:

1)     داشتن برنامه متفکرانه و حساب شده از نظر علمی،

2)     شرط اساسی دستیابی به همه اهداف، داشتن و ساختن یک نظام اجتماعی منسجم و کارا است.

3)     هر گونه تکنولوژی که از کشورهای دیگر گرفته می شود، باید از قبل بررسی شود و با نظام اجتماعی ما تطبیق داده شود.

 

4-4 توسعه اقتصادی (موانع توسعه اقتصادی)

توسعه ی اقتصادی حالتی است که در آن یک جامعه از پیشرفته ترین تکنولوژی در فعالیت های اقتصادی خود بهره می جوید. در این تعریف مقصود از تکنولوژی چهار عامل تولید، دانش و علوم، نیروی انسانی ماهر و سازمان تولید می باشد.

هرگز نمی توان با وارد کردن تکنولوژی پیشرفته به توسعه اقتصادی دست پیدا کرد. لذا کشورهایی مثل ایران که به امید رسیدن به توسعه یافتگی می کوشند تا آخرین و پیشرفته ترین ابزار تولیدی، دانش و علوم و مهارتها را از کشورهای توسعه یافته وارد کنند نه تنها به توسعه یافتگی نمی رسند بلکه این عمل خود مانع بزرگی بر سر راه توسعه یافتگی اقتصادی آنان خواهد بود. که می توان گفت توسعه اقتصادی از این دیدگاه ضد توسعه اقتصادی به کار گرفته می شود. زیرا توسعه ی اقتصادی در صورتی واقعیت عینی و عملی پیدا می کند که تکنولوژی درون زا باشد و نه وارداتی زیرا دانش اقتصاد، توسعۀ اقتصادی هیچگاه به خاطر توسعه اقتصادی مورد توجه نمی باشد.

توسعه ی اقتصادی وسیله ای است برای رسیدن به رشد اقتصادی که در سایه افزایش محصول ملی سطح ارضاء نیازهای مادی و معنوی افراد جامعه یا رفاه اقتصادی افزایش نماید. امروزه وقتی از توسعه پایدار صحبت می کنیم منظورمان توسعه هماهنگ در همه سطوح سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی است.

به نظر من توسعه توسعه است و این کلمه ابعاد سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی را در خودش دارد. البته در ادبیات جهانی هم گاهی از واژه توسعه اقتصادی استفاده می شود اما به نظر من باید از عبارت رشد اقتصادی استفاده کرد. این عبارت امروزه از جامعیت برخوردار است.

تا دو سه دهه پیش توسعه صرفاً اقتصاد را در بر می گرفت. حتی کسی چون دادلی سیرز[4] خواست در آن زمان تعریفی جهان شمول از توسعه ارائه دهد برای آن سه ملاک قرار داد که یکی فقر، رفع بیکاری و رفع نابرابری. می بینیم که این مفاهیم عمدتاً اقتصادی است، در حالی که امروزه در تعریفی که از توسعه می شود، اقتصاد یکی از حوزه ها است که البته بسیار هم مهم است.

دلیل عقب ماندگی اقتصادی ما نه به خاطر عوامل اقتصادی بلکه از مهیا نبودن عوامل غیراقتصادی سرچشمه می گیرد. به همین دلیل اگر هم صدها برابر سرمایه موجود را هم که به ما بدهند تا در این محیط شوره زار محصول گذاری کنیم باز هم نابرابری و فقر ادامه دارد، کما اینکه این تجربه دو یا سه دهه اخیر هم حاکی از همین امر است.

کمتر دیده ایم که دولت های گذشته و کنونی با نگرش فوق در عوامل غیراقتصادی سرمایه گذاری مناسبی کنند. یکی از عوامل غیراقتصادی ساختار سیاسی است. اما مهمتر از همه ساختار فکری و نگرش جامعه است.

از اول انقلاب گفته شد که ما اقتصادی غربی را قبول نداریم و اقتصاد اسلامی می خواهیم. آنچه بعد از تعطیلات مربوط به انقلاب فرهنگی دیده شد برخلاف انتظار این بود که صرفاً مقدمه ای شامل دستورات دینی در حوزه اقتصاد به همان کتاب های علمی اضافه شد. الان می بینید که این دو جدا از هم هستند. اگر چه یکی زمینه ساز دیگر است. عالم اقتصاد درون چارچوب باید و نبایدهایی که مکتب اقتصادی تعیین کرده است، می رود و به کشف روابط متغیرهای آن می پردازد در اقتصاد توسعه اولین هدف رفع فقر است و بنابراین، این هدف چیزی نیست که مختص اسلام باشد.

با وجود چنین بخشی در کشور ما، در ایران به ندرت در حوزه علم اقتصاد اسلامی کاری شده است. اما بعضی از اقتصاددانان مالزیایی، پاکستانی، ترکیه ای و حتی تعدادی انگلیسی در زمینه علم اقتصاد با زمینه مکتب اسلامی کارهای خوبی کرده اند. بعضی از آنها سعی کرده اند با استفاده از مدل های ریاضی مکتب اسلام را وارد ادبیات اقتصادی کنند. در ایران به دلیل بعضی محدودیتهایی که برای مطالعات اسلامی وجود دارد باعث شده است که عمده مطالعات در محدوده مکتب اقتصاد اسلامی محدود بماند اگر چه اخیراً افرادی وارد مطالعه در این حوزه ها شده اند.

نسخه های اقتصاددانان زمانی تأثیر گذار است که بستر علمی کردن آن ها فراهم باشد. اینکه می بینید در چند دهه گذشته فرمول های متعدد اقتصادی چنان که باید جواب نداده است و حتی در بعضی از موارد بدتر هم شده است نشانه این است که بسترهای غیراقتصادی لازم برای رشد اقتصادی آماده نیست. به عبارت دیگر ساختارهای غیراقتصادی یعنی نگرش جامعه به حیات مادی و در واقع ساختار سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی شکل گرفته متأثر از این نگرش یا ضد توسعه است یا غیرتوسعه ای است. به هر حال لازم به توضیح نیست که نقش نخبگان در این تغییر نگرش نقش اول است. متأسفانه نخبگان ما انرژی و وقت و به اصطلاح هزینه ی کافی از خود برای ایجاد نگرش توسعه ای خرج نمی کنند. بار توسعه ی یک جامعه به دوش توده مردم نیست. نخبگان هستند که بقیه را به دنبال خود می کشند.

·        موانع در بعد اقتصادی:

1)     روحیه ی مصرف گرایی

2)     غلبه منابع اقتصادی در فرآیند تحقیق

3)     ضعف نگرش در زمینه عمومی دانستن حاکمیت یافته ها

 

4-5 موانع توسعه فرهنگی

براساس رهیافت روان شناختی، می توان به ویژگی های روان شناختی مردم ایران از جمله: جزمیت گرایی، افراط و تفریط، قهرمان پرستی ترس از قدرت، تعصب، ریا و تزویر، اصول ناگرایی، عدم اعتماد، بدگمانی و آسیب پذیری از هوا و هوس های شخصی که از فرد شروع شده و به کل جامعه تعمیم پیدا می کند اشاره کرد.

به طور قطع منظومه ای از موانع تحت عنوان موانع فرهنگی در فرآیند توسعه قابل طرح هستند. چرا که با تکیه بر تعریف یونسکو، فرهنگ کلیت تامی از ویژگی های معنوی، مادی، فکری و احساسی است که یک گروه اجتماعی را مشخص می کند. لذا فرهنگ نه تنها هنر و ادبیات را در بر می گیرد، بلکه شامل آیین های زندگی، حقوق اساسی نوع بشر و نظام سنتی ارزشی و باورهاست.

1)     عدم همراهی و سازگاری دو قرائت مبتنی بر سنت و مدرنیزاسیون و ایستای و مقاومت سنت در مقابل آن، با توجه به اینکه هر کدام محصول دو مقطع و شرایط زمانی مختلف و مبتنی بر دو نوع انسان با نیازهای مختلف است.

2)     غلبه فضای تقلیدی و مصرفی در جامعه به جای فضای تولیدی و غیرمصرفی به عنوان یک هنجار و ارزش پذیرفته شده.

3)     هنجارمند شدن و ارزش تلقی گردیدن سؤال نکردن، سؤال نداشتن و نقد کردن به عنوان یک فرهنگ و هنجار پذیرفته شده در جامعه از امام محمد غزالی پرسیدند که چگونه به این جایگاه در علوم رسیدی؟ گفت: «بدان که نداشتم، از پرسیدن آن ننگ نداشتم».

4)     انقباض فرهنگی در مقابل دیگر ایده ها و فرهنگ ها و فقدان قابلیت جذب و همسان سازی آنها در قالب فرهنگ خودی و کشورهای اروپایی در گذشته و امروز تأثیرات فرهنگ دیگران را پذیرا بوده اند و به ندرت در قبول بهترین فرهگ های دیگر تردید کرده اند. «در صورتی که در آموزه های قرآنی، خداوند بشارت داده تا بندگانش اقوال را بشنوند و برترین ها را انتخاب کنند».

5)     تأکید بر اینکه فرهنگ ایرانی کامل ترین است و بی نیاز از دیگر فرهنگ ها و تمدن هاست. پذیرش این تلقی باعث شده که ایران و ایرانی، پاسخ تمام سؤالات خود را- اعم از عقب ماندگی و پیشرفت ها- صرفاً در فرهنگ خودی جست و جو کنند. به ویژه پس از انقلاب اسلامی و غلبه تفکر اسلامی بر همه مناسبات این نگرش و تلقی پررنگ تر گردیده است. در صورتی که پیامبر اسلام، مسلمانان را توصیه فرمودند: برای ک سب علم و دانش، مرزهای را درنوردند.

6)     نگاه منفی به توسعه، پیشرفت و نوآوری و مثبت تلقی نکردن پدیده های جدید در عرصه ی فن آوری و تکنولوژی های پیشرفته و مخالفت و مبارزه با پدیده های نو از موانع مهم و کلیدی توسعه در ایران است.

7)     عدم تبادل فرهنگی باعث گردیده که حوزه های فرهنگی از دادوستد محروم و سطح مدارا کاهش یابد و ابتکار، خلاقیت و نوآوری در حدی به رسمت شناخته می شودکه انطباق با فرهنگ سنتی و بومی داشته باشد. همچنین بازار تولید در عرصه های مختلف غیر رقابتی و عرصه ی فکر و فرهنگ در محدوده ی بسته رشد و توسعه می یابد.

8)     توقف فرهنگ ایرانی در دوره ی گذار و عبور نکردن از دوران سنت به دوران جدید و سرگردان بودن جامعه در میانه دوران مدرن و سنتی و از همه مهمتر پاسخگو نبودن فرهنگ سنتی به نیازهای جدید و تداوم چالش های سنت و تجدد به عنوان یک هنجار و ارزش.

9)     وابستگی رشد و پیشرفت کشور به دولت و فقدان سازوکارهای لازم برای مشارکت مردم در قالبت نهادها و ساختارهایی که امکان توسعه را سرعت می بخشد.

10) فقدان روحیه ی همکاری گروهی و جمعی و ترجیح منافع فردی بر منافع جمعی.

11) فقدان نوآوری و عدم پویایی فرهنگی که نقش بازدارنده در فضای آزاد اندیشی و تولید علم به ویژه در عرصه علوم انسانی داشته و کمتر به انباشت علم کمک کرده است.

12) مهاجرت مغزها و فرار سرمایه ها به خارج ازکشور، یک پدیده ی هنجاری است. شکی نیست که سرمایه های مادی و فکری مکمل یکدیگرند و تولید کنندگان علم و دانش به نوعی تولید کنندگان ثروت و بالعکس هستند.

13) مشکلات معیشتی و ترس از حکومت.

14) گره خوردن توسعه ایران به ملاحظات ایمنی و موقعیت ژئوپولیتیکی ایران و تعارضات با نظام جهانی به صورت مستمر و طولانی و مطلق اندیشی در نگرش دشمنانه به کشورها و نهادمند شدن این نگرش و به تبع آن تقویت تفکر امنیتی، نظامی گری و رقابت ورزی با قدرت های جهانی.

15) تحجرگرایی وبر، جامعه شناس آلمانی معتقد است که بسیاری از شکل ها و عمل مذهبی به عنوان کند کنندۀ دگرگونی اجتماعی عمل کرده اند، و بیش از هر چیز ضرورت پایبند بودن به ارزش ها و شعائر سنتی را مورد تأکید قرار داده اند. هر چیز که گاه اعتقادات مذهبی برانگیزنده ی دگرگونی اجتماعی بوده اند.

16) نخبه کشی در تاریخ این مرز و بوم و تخریب چهره ی نخبگان و حاکمان مورد احترام مردم (مثل امیرکبیر، قائم مقام و مصدق) از موانع فرهنگی توسعه در ایران بوده است.

17) روحیه ی تملق، چاپلوسی و مدح و ستایش حاکمان و قدرتمندان در دوران قاجار و پهلوی باعث گردیده که عرصه ی مدیریت مورد تاخت و تاز عناصر فوق قرار گرفته و شایستگاه در حاشیه قرار گیرند.


مولا علی (ع) می فرماید:

(تقدم دادن فروع بر اصول و تقدم قرار دادن ارازل بر افاضل در چینش مدیریت از مؤلفه های سقوط و انحطاط یک حکومت است) به جرأت می توان گفت که در ایران، قرن هاست که این پدیده تاریخی به دلیل روحیات استبدادی حاکم بر حکومتگران و شاهان تداوم داشته و امیرکبیرها قربانی چنین اندیشه ای بودند.

 

موانع در بعد فرهنگی:

1)     ضعف آینده نگری در تحقیقات در زندگی

2)     نبود ساختار پویا و ارگانیک در فرهنگ علمی و پژوهشی کشور

3)     فقدان تمایز و تفکیک نقش ها در زمینه ی فرهنگ علمی

4)     مبهم بودن جایگاه پژوهش و پژوهشگر

5)     ضعف توجه به شایسته سالاری و تخصص گرایی در انتخاب مدیریت علمی و پژوهش

 

4-6 موانع توسعه سیاسی:

توسعه سیاسی، پدیده ای است که در دوره معاصر تاریخ جهان، هم قوای هیأت حاکم (دولت) و هم ذهن اندیشه ورزان جوامع (ملت) را به خود معطوف ساخته و بحث های متعددی را برانگیخته است تکوین ساخت دولت مطلقه مدرن همراه با گسترش چند پارگی های اجتماعی و فرهنگی و تداوم و تقویت فرهنگی سیاسی پدرسالارانه موانع اصلی توسعه سیاسی در ایران بوده اند.

مشارکت و رقابت گروه های اجتماعی در زندگی سیاسی به عنوان هدف توسعه سیاسی خود مستلزم تحقق لوازم بلافصلی است که در حقیقت اجزای تعریف توسعه سیاسی را تشکیل می دهند.

 


از جمه مهمترین لوازم بلافصل توسعه سیاسی باید از ویژگی های زیر نام برد:

سازمان یابی گروه ه و نیروهای اجتماعی؛ آزادی آنها در مشارکت رقابت سیاسی؛ وجود مکانیسم های حل منازعه نهادمند در درون ساختار سیاسی؛ خشونت زدایی از زندگی سیاسی؛ کیش زدایی از سیاست در جهت تقویت ثبات سیاسی، مشروعیت چارچوبهای نهادی و قانونی برای رقابت و سازش سیاسی و...

- ساختار قدرت سیاسی مدرن در ایران و تمرکز کنترل منابع قدرت به عنوان یکی از موانع عمده توسعه سیاسی در ایران است.

چند پارگی های فرهنگی محصول فرآیند نوسازی جامعه است که علایق و ارزش های قدیم را تحت تأثیر قرار داده و علایق و ارزش های جدیدی به همراه می آورد.

چند پارگیهای و تعارضات فرهنگی ممکن است هم از درون یک نظام اجتماعی و هم از بیرون آن ریشه بگیرند. یکی از عوامل پیدایش چنین تعارضاتی ظهور نظام های فکری و عقیدتی جدید است که طبعاً کم و بیش با نظام فکری شایع و مستقر در تعارض قرار می گیرد.

در ایران چنین تعارضی از بیرون یک بار با ورود اسلام در درون فرهنگ و تمدن ایران باستان پدید آمد. اما نوسازی ایران به شیوه غربی از اواخر قرن نوزدهم به بعد، وحدت فرهنگی جامعه را تحت تأثیر قرار داد و تحولاتی در ساختار اجتماعی و سیاسی به وجود آورد.

چند پارگیهای قومی، زبانی و مذهبی قطعاً می توانند از موانع عمده سازش ملی و توسعه سیاسی باشند.

- تغییر در ایدئولوژی و نگرش گروه حاکمه بر روند توسعه سیاسی مؤثر است. ایدئولوژی و نگرش گروه حاکمه در ایران در قرن بیستم یکی از موانع توسعه سیاسی به معنی گسترش مشارکت و رقابت سیاسی را تشکیل می دهد. صرف نظر از ساخت قدرت، چند پارگی های اجتماعی نیز موجد فرهنگ سیاسی بدبینی و بی اعتمادی بوده اند. طبعاً چند پارگی فرهنگی به عدم تفاهم و یا سوء تفاهم میان گروههای اجتماعی مختلف می انجامد و بدبینی و بی اعتمادی را تقویت می کند و از این رو مانع عمده ای بر سر راه مشارکت و رقابت سیاسی به وجود می آورد.

- ساختار قدرت سیاسی مدرن در ایران و تمرکز کنترل منابع قدرت به عنوان یکی از موانع عمده سیاسی است.

- چند پارگیهای سیاسی ایران به عنوان مانع تفاهم و اجماع سیاسی است.

- فرهنگ یا عقاید و گرایش های سیاسی هیأت حاکمه یا الیت سیاسی به عنوان زمینه مذهبی مغایر با رقابت سیاسی.

- شرایط زیر شرایطی سیاسی تعیین کننده ی ساخت قدرت هستند که موجب تسهیل یا ممانعت از توسعه سیاسی می گردند. این شرایط عبارتند از:

1)     تمرکز قدرت: اساسی ترین فرض این است که افزایش کنترل حکومت بر منابع قدرت، اعم از منابع اجبار آمیز و...، احتمال مشارکت و رقابت سیاسی را کاهش می دهد و از این رو مانع توسعه سیاسی می شود. همچنین کنترل متمرکز بر منابع مختلف در فرایند اولیه تکوین دولت های ملی مدرن به دلایل ساختاری ضرورت می یابد.

2)     چند پارگیهای جامعه: دومین فرض اساسی، این است که وجود هر نوعی از شکافهای آشتی ناپذیر در جامعه، مانع وصول به اجماع کلی درباره اهداف زندگی سیاسی گردیده و از تکوین چارچوب های لازم برای همپذیری، مشارکت و رقابت جلوگیری می کند و به استقرار نظام غیر رقابتی کمک می سازند. این گونه شکاف ها ممکن است اقتصادی (طبقاتی) و محلی و منطقه ای، قومی و فرهنگی و یا شکافهای تمدنی باشد. بنابراین به نظر می رسد که از نظر سیاسی، مهمترین شکافهای جامعه ایران، شکافهای تمدنی یا فرهنگی باشد. یعنی تمدن و فرهنگ فعلی ایران از ترکیب نشدن سه لایه تمدن و فرهنگ اسلامی، غربی و باستانی پدید آمده است.

3)     ایدئولوژی و فرهنگ سیاسی گروه حاکم: سومین فرص اساسی، مربوط به نقش ایدئولوژی در فرایند توسعه سیاسی است، از آن جهت که زمینه ذهنی مناسب در نزد الیت های سیاسی برای تحقق توسعه سیاسی را فراهم آورده است. البته باید توجه داشت پیدایش این زمینه ذهنی و عقیدتی خود روند پیچیده ای دارد. به طور کلی، فرهنگ سیاسی الیت در محیط ذهنی و نگرشی است که در درون آن نظام سیاسی عمل می کند. فرهنگ سیاسی برای جهت گیری ذهنی در مورد سیاست به کار می رود. فرهنگ سیاسی الیت به این معنا موجب استمرار وضعیت ذهنی- سیاسی و روابط قدرت موجود می گردد. روی هم رفته، باید گفت فرهنگ سیاسی یا ایدئولوژی گروه های حاکم در ایران معاصر به طور کلی چندان در معرض گرایش های نوین قرار نگرفته و تحول نیافته و بیشتر در ادامه فرهنگ سیاسی قدیم بوده است.

الگوی رابطه قدرت سنتی در ایران، رابطه ای مبتنی بر حکم و اطاعت از بالا به پایین بوده و با مفاهیم اسطوره ای و مذهبی سخت در آمیخته و مشروعیت خود را از منابع مختلف کسب کرده است.

-        پس به طور کلی می توان نتیجه گرفت که:

1)     چند پارگی های جامعه سیاسی ایران به عنوا ن مانع تفاهم و اجماع سیاسی.

2)     ساختار قدرت سیاسی مدرن ایران و تمرکز کنترل منابع قدرت به عنوان یکی از موانع سیاسی.

3)     فرهنگ یا عقیده سیاسی هیأت حاکمه و یا الیت های سیاسی به عنوان زمینه های مغایر با روابط و قدرت های سیاسی موجود.

4)     فرهنگ مردم نیز مانعی بر سر راه اعمال اهداف دولت هستند.

- در ایران به رغم وجود ذخیره های فراوان برای الگوبرداری. در زمینه ارتقای تأمل و تحمل سیاسی (چون ذخیره ی فرهنگی دینی)، تأمل و تحمل سیاسی چندان بالا نیست. بیشتر مردم با اندک انتقادی، از کوره در می روند و به منازعه می پردازند. در چنین وضعی دولت نمی تواند فریاد ضرورت مُداراگری سیاسی سر دهد. بی شک به این دلیل است که مردم در همه حال به انتظار پیش قدمی دولت، حکومت، قدرت و کارگزارانند تا آنها راه نمایانند یا به مقصد نجات برسانند.

- زیان تقدم توسعه سیاسی، به مقدار زیانی است که تقدم توسعه اقتصادی یا فرهنگی به دنبال دارد. افزون بر آن توسعه سیاسی در کشوری که از فرهنگ سیاسی کارآمد بهره مند نیست و در آن فرهنگ کار و تلاش و نظم و نقد و... نهادینه نشده است، سمّی است که به جامعه خورانده می شود و به آهستگی آن را از پای در می آورد. کشوری باقی می ماند که در همه زمینه ها، توسعه یابد و این به دست نمی آید مگر این که در آغاز به همه توسعه ها، جدیت بخشد و آن را مردانه به کار گیرد.

 

4-7 خرافات مانعی در راه توسعه

خرافات چیست؟

خرافات سخنان پریشان، نامربوط، سخنان بیهوده و پریشان که خوشآیند باشند، سخنان خوش پریشان (دهخدا، ج 20، 387).

-        در لغت نامه عمید خرافات جمع خرافه به معنای حدیث باطل، سخن بیهوده و یاوه.

-        تعاریض دیگر از گوشه و کنار جهان از جمله: (معتقدات، باورها یا انجام کارهایی که هیچگونه ریشه عقلانی ندارند. خرافات به اسطوره ها یا پیشگویی ها مربوط می شود).

-        خرافات عقاید و باورهای عامه مردم است که ریشه دیرینه دارد.

بعضی از معتقدات و آداب و رسوم همگانی مانند اعتقاد به نظر زدن یا اثر طلسم ها در بیشتر دوره های تاریخی و در اکثر نقاط جهان وجود داشته و دارد. پاره ای خرافات هم ممکن است مختص یک کشور، منطقه یا دهکده و یا حتی گروه و خانواده خاصی باشد.

- معجزه در موقعیتهایی که به صورت عینی نومید کننده به نظر می رسند، امید به تغییر و در موقعیت هایی که به طور عینی قابل تحمل به نظر می رسند، تسلی خاطر و قدرت تحمل می آفریند (هانس تاک)[5].

- ا.م. لوویس[6] معتقد است که تسخیر روح (جن زدگی) اغلب روشی است که با استفاده از آنان «زنان و سایر گروه های نومید سعی می کنند نوعی فشار جادویی به فرادستان خود وارد آورند، به ویژه در اوضاع و احوالی آکنده از محرومیت و ناکامی که راه دیگری برای اعمال فشار وجود ندارد».

- مقصود از جادوگری این است که کسی توانایی آن را داشته باشد که کارهای زیانبار انجام دهد و به دیگران آسیب رساند. (جادوگری یکی از ویژگی های شخصیتی است) در جادوگری هیچگونه عمل قابل مشاهده از جمله اعمال کلامی، از شخصی سر نمی زند، در حالی که در افسونگری همیشه توأم با قصد آسیب رساندن به دیگران است و افسونگری برای این منظور بر یکی از صدها عمل گوناگون دست می زند: (خواندن وردهای جادویی، به جا آوردن شعائر جادوئی)

- عقاید خرافاتی را باید نشانه های تعارضها و تنشهای اجتماعی تلقی کرد، چون پیدایش مشکلات و مصائب با کشمکش بین افراد جامعه پیوند دارد.

در عین حال این عقاید چارچوبی را برای کم کردن خصومتها و تنشها فراهم می کند، چون برای سامان بخشیدن به آن دسته از روابط اجتماعی که به شیوۀ فوق نابسامان شده اند هم روش های مشخص و معینی وجود دارد و هم متخصصانی از نوع پیشگوها که در این موارد در نقش میانجی عمل می کنند. (اوانز- پریچارد)

- بدترین ویژگی های خرافه ها این است که آسان به وجود می آیند ولی به دشواری از بین می روند. چه بسا طلسمها و بتهایی که در نتیجه ی یک تصادف محض اقبال را نصیب خود کرده اند. (والتر بجت[7])

- خرافات در واقع یک نظام فلسفی صادقانه ولی سفسطه آمیز است که اندیشه ی آدمی به کمک فرایندهایی که هنوز هم تا حدود زیادی برای ذهنی ما قابل درک است رشد داده است، و به این ترتیب تکیه گاهی اصیل در جهان دارد. گر چه واقعیت ها همیشه سخت مغایر با چنین دیدگاهی بوده، اما از این شواهد فقط در سال های اخیر و آن هم به تدریج به شیوه های سرنوش سازی استفاده شده است. (تایلور[8]: خاستگاه های فرهنگ)

- کلمه ی خرافات در فرهنگ کوچک آکسفورد چنین تعریف شده است.

(به طور کلی هر نوع عقیدۀ نامعقول و بی اساس) کلمه ی خرافات در این معنی وسیع فقط حاکی از آن است که کسی که آن را به کار می برد مایل است به عقاید و نظریات به خصوصی برچسب نادرست بزند.

- (خرافات) اصطلاحی است یعنی و مقید به زمان و مکان. اروپای قرون وسطی غرق در عقایدی بود که امروز «خرافی» شناخته می شوند. دنیای مردم آن زمانه پر بود از جادگر و دیوها و پریها و هر نوع جانوران عجیب.

* چند نمونه از خرافات:

v   نظر زدن: به این معناست که شخص حسودی- اغلب به طور ناخواسته، موجب بروز مشکل یا بیماری برای دیگران می شود. (حسن عميد، 1379: ج1، 843)

v   اگر کف دست راستتان بخارد پول نصیبتان می شود و اگر کف دست چپتان بخارد پولی از دست می دهید. (صدقي نژاد، 1383: 6)

v   بلند شدن از رختخواب از سمت چپ باعث بدخلقی در آنروز می شود. (عبيد زادكاني، 1372: 6)

v   دیدن یک گربه سیاه در صبح بدیُمن است. (عبيد زادكاني، 1372: 17)

v   زیاد خندیدن باعث گریه و ناراحتی است. (عبيد زادكاني، 1372: 60)

v   اگر شخصی کلاغ زاغی ببیند نشانه ای از غم و اندوه است. (عبيد زادكاني، 1372: 61)

v   اگر شخصی در خواب ببیند که دندانش افتاده است یکی از اقوامش خواهد مرد. (عبيد زادكاني، 1372: 101)

v   اگر در سطح چای تفاله ی چای شناور بماند نشانه ای از آمدن یک غریبه است. (عبيد زادكاني، 1372: 100)

v   اگر در روز اول سال نو لباس جدید به تن نداشته باشد تا آخر سال پول کمی به دست می آورد. (عبيد زادكاني، 1372: 74)


·        منشأ خرافات:

1) از نظر روان شناسان:

خرافات در مواقع حساس و لحظه های عدم اطمینان و اعتماد برآیند به وجود می آیند. مثلاً در ارتباط با مسائلی چون تولد، مرگ و مرض و... تا از این طریق از اضطراب و تشویش رها شده تسکین خاطری یابند. جادو و جنبل، دعا گرفتن برای علاج بیماران وسیله ای است برای تسکین و احساس آرامش.

اگر بپذیریم که خرافات عامل کاهش دهنده اضطراب است، بنابراین روشن می شود که چرا طبقاتی از مردم که مدام در معرض خطر قرار دارند از بقیه مردم خرافی ترند و نیز طبق تحقیقات انجام شده افراد فوق العاده متعصب خرافی ترند. طبقات اجتماعی هر چه پایین تر باشد، شخص خرافی تر است. اما هر چه با تحصیلات عالی تر باشد خرافات کمتر و هر جه هوش بیشتر باشد فرد کمتر خرافی می باشد. (حميده سيدي، 1379: 17)

2) از نظر قرآن:

خداوند به همه مردم (اعم از مسلمان ها و غیرمسلمان ها) فرموده می گوید:

یا ایها الناس کلومما فی الارض حلالاّ فی الا ض حلالاّ طیباً و لاتتبعوا خطوات الشیطان انه لکم عدو مبین (آیه 168 سوره بقره)

(از آنچه در زمین است بخواند و با این بهانه و افکار خرافی آنها را به خود حرام نکنند)

- مضمون آیه حکمی است که محل ابتلای عموم مردم است، مثلاً یک عده از مشرکین از چهار پایان و مواد غذایی را بدون جهت و از روی افتراء و دروغ بر خدا، بر خود حرام کرده بودند (طباطبائي، 1364، ج 1) .

3) منشأ اساسی همان روح و نفس بشری می باشد که در مقابل هیجانات مختلف

واکنش های متفاوتی از خود بروز می دهند و اگر بشر از قدیم الایام این قدرت را داشت که به طور منطقی هیجانات خود را کنترل کند مسلماً خرافاتی در کار نبود. به طور خلاصه می توان گفت که بشر 3 عیب بزرگ داشت: 1) اینکه می ترسید. 2) زود خیره می شود و حیرت می کرد. 3) نادان بود. (خوف، حیرت، جهل) سه انگیزه اساسی و مهم در افکار و خیالات خرافی است. (محمد حسين پاكدامن، 1378: ج1، 44)

 

*    علل شیوع خرافات:

عقاید باطل، به علتهای خانمان برانداز، مکتب های باطل، همه نتیجه ی دروغ هایی است که بر خدا و رسول بسته اند. دروغ هایی که علمای یهود و نصاری جعل کرده و مردم را از پیروی اسلام باز داشتند. (سوره بقره/ آيه 204)

انسان هر راهی، هر کاری و هر دینی که اختیار می کند باید اول آن را بفهمد و در اطراف آن تحقیق کند سپس آن را قبول کرده و در راه آن قدم بگذارد و در این راه اگر اشتباه هم بکند پی خدا معذور است. خداوند می فرماید: (فبشر عبادالذین ستیعون القول فیتغون احسنه) (یعنی سخن را می شنوند و درباره آنها فکر می کنند و بهترین را انتخاب می کنند) (سوره بقره/ آیه 78).

2-    تقلید کورکورانه از نیاکان یکی دیگر از عوامل منتقل شدن خرافات از نسلی به نسل دیگر است.

3-    تبلیغات مداوم و برنامه ریزی شده در مورد خرافات نیز از علل دیگر منتقل شده آن است.

4-    جدای از تعصب ها عده ای شاید به خاطر منافعی که بت پرستی برای آنها داشت به آن روی آوردند.

§        عوامل بیرونی مؤثر بر شیوع خرافات:

بررسی شده است که محیط جامعه بشری تأثیر مستقیم در ایجاد و پرورش خرافات دارد جامعه ایرانی ما طی قرون متوالی سرگذشت ها و احوال و افکار مختلفی همگام با سلائق متفاوتی را سپری کرده است. چیزی که مقطعی است نبود تاریخ معین در تبیین عصر شیوع خرافات در ایران است.

1)     حمله مغول به ایران: (مغولان پیرو عقاید شومی بوده اند) گرایش خرافات و جادوگری به منزله ی عواملی برای مصون ماندن از مصائب و چشم زخم ها و ایمن ماندن از بلاهای آلمانی و زمین چون رعد و برق و زلزه و سیل، قحطی و بیماری در میان مغولان رواج داشت و بعید به نظر می رسد در تصادم دو اندیشه، اندیشه های جدیدی ظهور نکند.

2)     از طرف دیگر نزاع بین شیعه و سنی و نبود اتحاد بین آنها باعث انحطاط بیشتر جامعه شد. به همین جهت جنبش های فکری و اجتماعی در این دوران که آمیخته ای از تصویب و تشیع بوده است و از اندیشه های بدعت آمیز همه فرقه های کهن اسلامی و شایعات غیرصوفیانه و نیز افکار مسیحی و یهودی سود جسته و چنین فرا نموده که قادر به غیب آموزی و پیشگویی و آینده نگری است که عکس العملی در قبال بیداد حاکمان زمان می باشد.

پس معتقدات و افکار در جامعه ایرانی به دو شعبه تقسیم می شود:

1)     افکار و اعتقاداتی که ریشه در بین خود مردم دارد.

2)     افکار و اعتقاداتی که میراث ملل بیگانه است. (محمد حسین پاکدامن، 1378، 87)

 

- اقسام خرافات:

گروهی قائلند با آن که در تاریخ فرهنگ بشری، خرافه پرستی، تاکنون جلوه های متنوع و فراوانی داشته و از حد شمار خارج است، شاید بتوان آنها را از لحاظ اقبال فردی و جمعی اشخاص یا از لحاظ زیانهایی که به طور انفرادی یا اجتماعی برای بشر داشته اند به سه نوع ذیل تقسیم نمود:

1. خرافاتی که جنبه عوام پسندانه و فردی دارند: این گونه خرافات، عقایدی واهی را در بر می گیرد که افراد یا اقلیت های خاص در یک جامعه به آن معتقدند و طبعاً زیان رفتارهای ناهنجار و نگرانی های برخاسته از آنها، ضمن آنکه مستقیماً به خود افراد خرافه پرست می رسد به طور غیرمستقیم دامن جامعه را می گیرد.

2. خرافاتی که جنبه ی اجتماعی و سیاسی دارد: مقصود از خرافات اجتماعی، افکار موهوم و علایق و احساسات غیرمنطقی است که اکثریت جامعه به آن معتقد و پایبند می شوند و گاه آنگونه از آنها هواداری می کنند که برای حفظ و بقایشان حاضرند جان و مال خویش را فدا سازند. (بت پرستی و مکتب های اعتقادی)

3. خرافات سیاسی: شامل اندیشه های عوام فریبانه و منحطی است که گروه های افراطی یا احزاب خاص و سیاست مداران خودخواه قدرت طلب برای ارضای حس برتری طلبی خویش از آن سود می جویند و با تحریک عواطف به ظاهر مقدس اقوام و طوائف، نظیر دفاع از ملیت و آب و خاک و یا توجیه فرضیه های شبه علمی چون برتری بیولوژیکی نژادها به مقاصد توسعه طلبانه ی خود جامعه عمل می پوشانند. (محمد حسین پاکدامن، 1378، 46)

 

4-8 نتایج پژوهش

ª     همان گونه که گفته شد با توجه به وضعیت شاخص کیفیت زندگی در ایران در بین 190 کشور جهان در رتبه ی ششم از آخر می باشد و آمارهای فاجعه آمیز موجود در زمینه ی مسائل فرهنگی- زیست محیطی- اقتصادی- حوادث- علمی آموزشی- فرار مغزها- فرار نخبگان- فرار سرمایه- اعتیاد- جرم و جنایت- طلاق و صدها آمار دیگر که از معتبرترین منابع موجود در ایران تهیه شده است، و با وجود نیت خیرخواهانه و همه تلاش ها برای آبادانی کشور آمارها گویای حقیقت تلخ عقب ماندگی فزاینده ایران می باشد و ثابت می کند که نه تنها کشور در مسیر توسعه نمی باشد بلکه هر روز عقب مانده تر از کشورهای دیگر می گردد.

ª     ایران رتبه نخست فرار مغزها در جهان را دارد:

سالانه بین 150 تا 180 هزار نفر از ایرانیان تحصیلکرده برای خروج از ایران اقدام می کنند و طبق آمار صندوق بین المللی پول، ایران از نظر فرار مغزها در بین 91 کشور در حال توسعه و توسعه نیافته جهان در مقام اول قرار دارد. با این روند می توان نتیجه گرفت که به مرور نسبت افراد باهوش در ایران کاهش یافته و در نتیجه از سطح هوش کشور کاسته می شود.

ý   دست یابی به توسعه سیاسی به عنوان بخشی از توسعه همه جانبه و پایدار لاجرم یک مسیر غربی را نمی طلبد، گر چه در این زمینه، یکی از تجربه های شاخص بشر، آن چیزی است که در غرب اتفاق افتاد، ولی ملت های غیرغربی نیازهای خاص خود را دارند و لذا این نیازها، همان نیازهای غذبی نیست که کپی الگوی توسعه غذب بتواند آنان را نیز به اوج ببرد و توسعه را به آنان ارزانی کند، البته نباید به تجربه در توسعه سیاسی، اقتصادی و... بی توجه بود، بلکه آن تجربه اتفاق افتاده، می تواند در قد و قواره یک تجربه و نه بیش از آن، به کار آید. به علاوه این تجربه پیش آمده، بیش از آن که توانست و کوشید، تجربه غربی توسعه سیاسی یا اقتصادی را با نیازهای درونی در آمیخت و از برآیند آن، راهی به توسعه سیاسی و اقتصادی یافت.

ý   زیان تقدم توسعه سیاسی، به مقدار زیانی است که تقدم اقتصادی یا فرهنگی به دنبال دارد. افزون بر آن، تقدم توسعه سیاسی در کشوری که از فرهنگ سیاسی کارآمد بهره مند نیست و در آن فرهنگ کار و تلاش، نظم و نقد و... نهادینه نشده است، سمّی است که به جامعه خورانده می شود و به آهستگی آن را از پای در می آورد. کشوری باقی می ماند که در همه زمینه ها، توسعه یابد و این به دست نمی آید مگر این که در آغاز به هم توسعه ها، جدیت بخشد و آن را مردانه به کار گیرد.

ý   جهانی شدن اقتصاد به هیچ وجه تنها از یک اصل واحد پیروی نمی کند، در حالی که کشورهای مرفه قدیمی، عقب نشینی دولت را تبلیغ می کنند، و به نیروهای بازار دائماً میزان بیشتری می دهند، تازه واردها درست عکس این سیاست را اجرا می کنند، و همان متخصصین  امور شرکت هایی که در آمریکا یا آلمان هر گونه دخالت دولت در تصمیمات مربوط به سرمایه گذاری ها را شدیداً رد می کنند، میلیاردها دلار سرمایه خود را با رضایت خاطر تحت اختیار کسانی قرار می دهند که بر پایه اقتصاد دولتی و اقتصاد برنامه ریزی شده، سودهای کلانی را به ارمغان می آورند. (پيرمارتين، 1382: 61-70)

ý   شاید بتوان در منزل گاه های تئوریک و آکادمیک، توسعه سیاسی را تنها معبر نیل به توسعه اقتصادی و فرهنگی دانست اما در عمل و در حوزه پراگماتیک، تحقق آن مبسوق به سابقه ای تاریخی نیست و حتی در ایران دوره سید محمد خاتمی هم بی نتیجه مانده. نادرستی این اندیشه، آنجا است که توسعه را امری همه جانبه نمی داند. همه جانبه دیدن توسعه مستلزم تلاش وتوسعه بخشی به همه ابعاد اجتماعی است نه توسعه سیاسی تنها به علاوه آیا انسان گرسنه و تشنه در صورت داشتن حزب و تریبون آزاد و برگزاری میتینگ، سیراب خواهد شد؟ نیاز انسان، تنها نیاز سیاسی نیست. او نیازهای فرهنگی هم دارد. به کار و درآمد هم نیازمند است. به ابزاری که بتواند از خود دفاع کند نیز محتاج است؛ در حالی که توسعه سیاسی به این نیازها بی توجه است و زندگی را در داد و فریاد، شعار و شعور، تحصن و تردد می بیند.

ý   دلیل عقب ماندگی اقتصادی ما نه به خاطر عوامل اقتصادی بلکه مهیا نبودن عوامل غیراقتصای سرچشمه می گیرد. به همین دلیل من به شما قول می دهم که اگر صدها برابر سرمایه موجود را هم که به ما بدهند در این محیط شوره زار محصول مطلوبی خارج نمی شود.

ý   حاکمیت مهندسین بر مملکت باعث شده است که نگرش ها به مسایل سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و به طور کلی اجتماعی، شکل مکانیکی به خود بگیرد در حالیکه در حوزه اجتماعی متغیرها آنقدر فراوان هستند و آنچنان تأثیرات متعدد و متقابلی بر هم دارند که با تحلیل های سازه مهندسی در این حوزه خیلی جواب نمی دهد.

ý   تغییر در ایدئولوژی و نگرش گروه حاکم بر روند توسعه سیاسی مؤثر است. ایدئولوژی و نگرش گروههای حاکم در ایران قرن بیستم یکی از موانع توسعه سیاسی به معنی گسترش مشارکت و رقابت سیاسی را تشکیل می دهد.

ý   خرافات سیاسی اندیشه های عوام فریبانه و منحطی است که گروههای افراطی یا احزاب خاص و سیاست مداران خودخواه قدرت طلب برای ارضای حس برتری طلبی خویش از آن سود می جویند و با تحریک عواطف به ظاهر مقدس احترام و طوائف، نظیر دفاع از ملیت و آب و خاک و یا با توجیه فرضیه های شبه علمی چون برتری بیولوژیکی نژادها به مقاصد توسعه طلبانه ی فرد جامعه عمل می پوشانند.

ý   در پایان، یاد آور می شویم که بهتر است به جای تقدم بخشی به توسعه سیاسی، فقط آن را به صورت مقطعی و زمانی اولویت بخشیم. به این معنا که اگر بپذیریم یا ثابت کنیم که کشوری مشکل چندانی در عرصه اقتصاد و فرهنگ ندارد و تنها از لحاظ مؤلفه ها و نیازهای سیاسی عقب افتاده است، می توان به منظور رفع لنگی عقب ماندگی های سیاسی، آن را برای مدتی و تا رفع لنگی اولویت بخشید و بیشتر به آن پرداخت پس از جبران کمبود یا عقب ماندگی سیاسی، باید همپای توسعه فرهنگی و اقتصادی توسعه سیاسی را ارج نهاد. در غیر این صورت کشور به علت توسعه نیافتگی همه جانبه همواره با چالش مواجه است.


 

فصل  پنجم

بحث و نتیجه گیری

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


5-1 بحث در مورد یافته های پژوهش

- همان گونه که در تحقیق بیان کردیم مهمترین عامل داخلی در وضعیت فعلی کشور ما نداشتن قدرت منسجم و علم سازمان یافته است. و همیشه تمام سیاستگزاران کشور در ارائه یک تعریف منسجم و سازمان یافته از توسعه با مشکل رو به رو هستند و در نتیجه در دادن راه حل برای مشکلات توسعه کشور نیز با مشکل رو به رو هستند و هر کدام مبتنی بر تعریف خود از توسعه راه حل خود را نیز ارائه می دهد که اکثر آنها به توسعه تک بعدی نگاه می کنند پس راه حل آنها نیز تک بعدی است.

- حاکمیت مهندسین بر مملکت باعث شده است که نگرش ها به مسایل سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و به طور کلی شکل مکانیکی به خودش بگیرد. در حالی که در حوزه های اجتماعی متغیرها آنقدر فراوان هستند و آنچنان تأثیرات متعدد و متقابلی بر هم دارند که با تحلیل های ساده مهندسی در این حوزه خیلی جواب نمی دهد. نگرش مهندسی باعث شده است که اولاً تحلیل درستی از توسعه نداشته باشند و به دنبال آن سرمایه گذاری های کور و فاقد تحلیل عمیق افزایش یابد.

- نگرش های گروه های حاکم در روند توسعه سیاسی مؤثر است زیرا نگرش های گروه های حاکم همیشه با مشارکت و رقابت سیاسی مخالفت می کند.

- توسعه در جهان پیشرفته زمانی شروع شد که نگرش انسان نسبت به طبیعت و محیط اطرافش عوض شد. که این نقطه ی شروع توسعه است.

- دلیل عقب ماندگی اقتصادی کشور ما به دلیل مهیا نبودن عوامل غیراقتصادی است. زیرا سرمایه گذاران ما اصولاً فقط به جنبه های اقتصادی توسعه توجه دارند.

- کوشش در جهت رشد و توسعه کشورهای جهان سوم با الگوی غربی و عناصر بیرونی نه فقط این کشورها را هرگز به این هدف نخواهد رساند بلکه نظام اجتماعی آنها را از هم خواهد پاشانید و کارکرد سنتی آنها را نیز کاهش خواهد داد.

- توسعه ی اقتصادر در صورتی واقعیت عینی و عملی پیدا می کند که تکنولوژی درون زا باشد و نه وارداتی زیرا دانش اقتصاد، توسعه ی اقتصادی هیچگاه به خاطر توسعه اقتصادی مورد توجه نمی باشد.

- تا موقعی که تضادهای ارزشی بین انسان ها وجود دارد و امکان بحث و جدل نیز نیاشد، نمی توان به راه حل های مناسب برای پیشرفت رسید.

- تا موقعی که نگاه منفی به توسعه، پیشرفت و نوآوری وجود دارد و پدیده های جدید در عرصه ی فن آوری و تکنولوژی های پیشرفته را مثبت تلقی نکنند. اینها از موانع مهم و کلیدی توسعه در ایران است.

- خرافات سیاسی شامل اندیشه های عوام فریبانه و منحطی است که گروه های افراطی یا احزاب خاص و سیاست مداران خودخواه قدرت طلب برای ارضای حس برتری طلبی خویش از آن سود می جویند و با تحریک عواطف به ظاهر مقدس اقوام و طوائف، نظیر دفاع از ملیت و آب و خاک و یا توجیه فرضیه های شبه علمی چون برتری بیولوژیکی نژادها به مقاصد توسعه طلبانه ی خود جامعه عمل می پوشانند.

اصولاً خرافات سیاسی در اندیشه های قدرت طلبان است برای خام کردن افراد دیگر و رقبای خود برای از میان به در کردن رقبای خود.

 

5-2 محدودیت های پژوهش

-        مشکل قدیمی و پا برجای این پژوهش دسترسی به منابع و مراجع اصلی است. محدود بودن به منابع.

-        اصولاً تمام منابع تک بعدی به موضوع توسعه نگاه کرده بودند و اکثراً به خصوصیت اقتصادی و سیاسی توسعه توجه کرده بودند.

 


5-3 پیشنهادات

5-3-1 پیشنهادات به پژوهشگران آینده

-        چون بدون توسعه، کشور از پیشرفت باز می ماند پس لازم است که این تحقیقات و پژوهش نه تنها کلی بکله به طور خاص یعنی برای هر شهری به طور جداگانه انجام گیرد و از پایه کشور خود را به سمت توسعه سوق دهیم.

-        روش این تحقیق کتابخانه ای است سعی شود به صورت میزانی نیز کار شود برای جلوگیری از محدودیت کمبود منابع.

-        استفاده از مصاحبه با مسئولان اجرایی و دانشمندان مربوطه با موضوع تحقیق.

 

5-3-2 پیشنهاد برای مدیران و مسئولان

-        توجه به عوامل فرهنگی و توسعه اقتصادی و اجتماعی لازم و ضروری است.

-        برای رشد و گسترش فرهنگ تفکر، نقد و خردورزی بایستی به امر تولید کتاب، صادرات و واردات کتاب توجه نشان داد.

-        برای عبور از گردنه عقب ماندگی باید همزمان دو برنامه بلند مدت و کوتاه مدت داشته باشیم. فرایندی لازم است که برای رسیدن به این اخلاق جامعه را تربیت کرد.

-        برای اینکه تضادهای ارزشی را کم و یا از بین ببریم باید با دشمنان نیز استوار و همطرازانه (و نه تحقیر شونده) به بحث و جدل علمی بپردازیم.

-        برای رسیدن به توسعه و از بین بردن توسعه نیافتگی جامعه و مسئولینش باید یک برنامه متفکرانه برای اداره کشور و آینده داشته باشیدم که در آن همه ابعاد مسائل متفکرانه مورد توجه قرار گرفته شده باشد (متناسب با زمینه ها).

-        برای رسیدن به توسعه پایدار باید منابع را متناسب با نسل های آینده به کار بگیریم.

-        برای رسیدن به توسعه وظیفه ی دانشمندان است که علل مسائلی چون (وابستگی، فرار مغزها، خارج شدن از مسیر توسعه و...) و انتخاب مسیرهای درست و اشتباه را بررسی و تحلیل و ذکر نمایند.

-        اگر ما می خواهیم کشوری مستقل و پیشرفته داشته باشیم باید مسیر خود را انتخاب کنیم و روش های سنتی اداره جامعه را که در طول سالیان دراز کسب شده و تکامل یافته بود و پی گیری کنیم تکامل بخشیم و علل قطع روند تکامل و رشد انحطاط را از یک خاندان و سلسله به سلسله بعد (یعنی نظام استبدادی را مورد توجه قرار دهیم.

-        برای انتقال تکنولوژی از یک کشور دیگر حداقل باید در این مرحله 3 شرط اساسی لازم است:

1)     داشتن برنامه متفکرانه و حساب شده از نظر علمی،

2)     شرط اصلی دستیابی به همه اهداف، داشتن و ساختن یک نظام اجتماعی منسجم و کارا است.

3)     هر گونه تکنولوژی که از کشورهای دیگر گرفته می شود، باید از قبل بررسی شود و با نظام اجتماعی ما تطبیق داده شود.


 

پیوست:

(1)  ابهام در معنای توسعه و ضد و نقیض بودن برخی تعاریف ارائه شده درباره آن باعث شده تا برخی دایره المعارف ها فاقد مدخلی به نام توسعه باشند که این خود نشانگر دشواری های موجود بر سر راه ارائه یک تعریف مورد قبول عام از این مفهوم است.

(2)  برای دیدن نمونه این برداشت از مفهوم توسعه ر. ک به (Morishima, 1969)

(3)  در مراحلاولیه، این تغییر تنها از زاویه تأثیرگذاری عواملی غیراقتصادی بررسی اقتصادی مورد نظر قرار گرفت- برای نمونه ر. ک به (Pepelasis, Mears& Adelman, 1961-161).

(4)  از نظر اجتماعی توسعه را می توان چنین تعریف کنیم. نیل به پیشرفت های قابل دوام در رشد اقتصادی در کیفیت زندگی که گستره انتخاب های در دسترس را افزایش می دهد و به وسیله تلاش های خود افراد در بخش خصوصی یا از طریق فعالیت های داوطلبانه که از سوی دولت حمایت می شود محقق می گردد (Overseas perelopment Administration, 1995:2)

برای رسیدن به تعاریفی دیگر از توسعه اجتماعی ر. ک به ( مجموعه نویسندگان، 1380: 14-1).


منابع و مأخذ

1.       علی اکبر دهخدا- جلد 20 ص 387.

2.       حسن عمید، لغت نامه، تهران، امیرکبیر، 1379 ج 1.

3.       خرافات چیست؟ ترجمه رضوان صدقی نژاد (1383).

4.       فرهنگ خرافات اکسفورد (مرداد 72 )، ترجمه ابراهیم محمد بیگی، انتشارات عبیدزاکانی،.

5.       سیدی، حمیده، وضعیت خرافات و موهومات در استان خراسان اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی اسفند 79 .

6.       محمد حسن طباطبایی تفسیر المیزان، ج 1، ترجمه ناصر مکارم شیرازی، بنیاد علمی و فکر علامه طباطبائی، تابستان 64.

7.       پاکدامن، محمد حسن، جامعه در قبال خرافات (1378)، مشهد، انتشارات مرند، جلد اول.

8.       هانس پیترمارتین و هاراله شومن، دام جهانی شدن به نقل از ماهنامه سیاست غرب(1382)، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما، سال اول شماره 4.

9.       بشیریه، حسین، موانع توسعه سیاسی در ایران(1380). نشر گام نو.

10.    رفیع پور، فرامرز، توسعه و تضاد(1377)، چاپ دوم.

11.    فرجاد، محمد رضا، موانع توسعه فرهنگی در ایران، تحت عنوان مقاله.

12.    پایگاه خبری تحلیلی فرارو- موانع توسعه در ایران (گفتگو با دکتر مرتضی افقه استادیار دانشگاه اقتصاد شهید چمران).

13.    میرخلیلی، جواد، موانع توسعه سیاسی در ایران،(1385).

14.    محمد متولی، محقق و دانشجوی رشته امور فرهنگی، تحت عنوان مقاله.

15.    ازکیا، مصطفی، جامعه شناسی توسعه (1381)، چاپ چهارم، نشر کلی.

16.    سیمور مارتین لیپست، پیش شرط های اجتماعی دموکراسی در ASR،(1994).

17.    آدریان لفت ویچ «دولت های توسعه گرا»(2000).

18.    هانتینگتون، کتاب موج سوم دموکراس (1381).

19.    ساروخانی، روش تحقیق، 1375: 255-254.

20.    الیاسی، حمید ، واقعیات توسعه نیافتگی(1368)، تهران، شرکت سهامی انتشار.

21.    بدیع، برتران، توسعه سیاسی(1376)، ترجمه احمد نقی زاده، تهران، نشر طوس.

22.    محلاتی، صلاح الدین، بعد فرهنگی توسعه، مجموعه فرهنگی توسعه(1378)، تهران، انتشارات یونسکو.

 

                                                                                                        

 



[1] - Good change

[2] - Lipset

[3] - The American of life

[4] - Dudley seers

[5] - Hanstoch

[6] - I.m.Lewis

[7] - Walter Bagethot

[8] - Tylor