مونوگرافی

روستای چشمه چنار

محقق:   سارا مهدی پور

دانشکده دخترانه فنی حرفه ای شهرضا

با راهنمایی  : حمیدرحیمی

بهار88

مقدمه :

 

روستای چشمه چنار از توابع شهرستان بویراحمد علیا می باشد.چشمه چنار روستایی واقع بر کوهپایه های کوههای مرتفع از رشته کوههای زاگرس می باشد.

این روستا بدین دلیل چشمه چنار خوانده می شودکه قبل از احداث جدول کشاورزی و قنات این روستا ،چشمه ای بزرگ پای چند درخت چنار بوده که آب آشامیدنی مردمی که به صورت فصلی ،فصل بهار را آنجا می گذراندندرا تامین می کرده.

اهالی فعلی روستا شامل :شیخ ،درویش ،قاید گیوی و اولاد میر اسعد الله از سادات گوشه می باشند که از زمان احداث جدول کشاورزی قنات روستا تا کنون در آن سکونت دارند.

 

تاریخ و جغرافیا :

 

روستای چشمه چناراز شمال به رودخانه ای کوچک در میان تنگه کبوتری ،از جنوب به چشمه بزرگ آب نر ،از شرق به کوههای مرتفع از رشته کوه زاگرس و از غرب به دره ای عمیق که رودخانه ای کوچک درآن جریان دارد، منتهی می شود.

این روستا تقریباًً دارای بیست خانوار و جمعیتی حدود هشتاد نفر می باشد که این تعداد در فصل تابستان افزایش می یابد.چشمه چنار با ارتفاع بیش از1900 متر از سطح دریا واقع شده ومساحت آن از صد هکتار تجاوز نمی کند.

جای جای چشمه چنار کوزه و ظروف سفالینه ای پیدا شده که نشانه تاریخی دیرینه برای چشمه چنار می باشد ولی اینگونه از اسناد وشواهد بر می آیدتاریخ جدید چشمه چنار به حدود  80 سال پیش می رسدو قبل از این تاریخ ،چشمه چنار به عنوان مکانی بهاره نشین استفاده می شده.

در حدود هشتاد سال پیش در منتهی الیه بالایی روستا، میر محمد کاظم صدری بهمراه تعدادی شروع به احداث جدول کشاورزی کردندو بعد از مدتی چشمه ای که نام چشمه چنار از آن منشا گرفته ،حفر و قنات چشمه چنار را احداث کردند که تا چند مدت پیش به صورت اولیه باقی مانده بودو چند سال پیش توسط جهاد سازندگی بازسازی شد.

 

پوشش گیاهی:

 

با توجه به کوهستاهی بودن روستای چشمه چنار تقریباًاکثر گیاهانی که در مناطق سرد و کوهستانی استان می روینددر اطراف روستا یافت می شوند، که از آن جمله می توان کارده ،بن سرخ،بیلهر ،تره ،پرموسیر،موسیر ،آویشن ،پونه ،برنجاس ،ریواس ،خاری ،گنبو ،جاشیر،کنگر و انگیون  را نام برد.بیشترین پوشش درخت در روستا و اطراف آن بلوط می باشدو به تعداد محدود درخت بنه ،کل خنگ و زالزالک نیز مشاهده می شود.اکثر گیاهانی که ازآن نام برده شده ،در طب محلی کاربرد فراوانی دارند و در حقیقت گیاهان دارویی هستند.

 

حیوانات و پرندگان :

 

متأسفانه در اثر شکار بی رویه دراکثر مناطق استان بسیاری از گونه های حیوانات و پرندگان وحشی از بین رفته اند. در مورد حیوانات و پرندگانی که دیگر در اطراف چشمه چنار به چشم نمی خورند می توان از پلنگ ،خرس ،دال (کرکس)،بز کوهی را نام برد.

حیوانات و پرندگانی که اطراف روستا می توان دید شامل :عقاب ،شاهین ،کبوتر کوهی ،کبک ،دارکوب،سار،زنبور خوارو سایر پرندگان کوچک و همچنین حیواناتی از جمله گراز ،روباه،گرگ ،جوجه تیغی ،سنجاب ،گورکن وسمور می باشد.

 

اسناد و منابع تاریخی :

 

تاریخ بسیار قدیمی چشمه چنار ثبت نشده و تنها می توان به ظروف سفالینه ای که در همه جای آن به صورت مدفون یافت می شودبه پیشینه تاریخی آن می توان پی بردو سند تاریخی مربوط به دوران جدید می توان به قرارداد احداث جدول کشاورزی این روستا مابین میر محمد کاظم صدری و محمد حسین خان طاهری نام برد.

 

 

 

 

معماری روستا :

 

مصالحی که قبلاً برای ساختن خانه استفاده می شدشامل خشت و گل و سقف هایی با تنه درخت بوده ولی اکنون معدود تعداد خانه ای که ساخته می شود با مصالح جدید می باشد.فرم قدیمی روستا به صورت خانه های به هم پیوسته که به صورت طویله ای در پایین و بالا خانه که افراد خانواده در آن قرار می گرفتند و برای بالا رفتن معمولاًاز نرده بانهای چوبی دست ساز استفاده می کرده اند ولی با تخریب بعضی از خانه های قدیمی یکدستی و پیوستی خانه های روستا بهم خورده است.

 

مهاجرت :

 

اکثر مردمی که چشمه چنار را بنا نهادند،در حدود چهل سال پیش همراه با میر محمد کاظم که قرارداد احداث جدول کشاورزی مادوان سفلی معروف به جدول جهان آباد را با ناصر خان بویراحمدی منعقد کرد.با احداث آن جدول به مادوان سفلی مهاجرت کردند و زمین بیشتر و هموارتر مادوان سفلی عامل اصلی مهاجرت اکثر ساکنین قدیمی چشمه چنار بوده است .در حال حاضر اکثر جمعیت این روستا افراد پیر می باشندو معمولاًتعداد خیلی کمی جمعیت جوان در این روستا دیده می شود و این مشخص می کند که با به به وجود آمدن موقعیت شغلی در شهر یاسوج ،افراد جوان روست مبادرت به مهاجرت به شهر می کنند.ولی در فصل تابستان به علت خوش آب و هوایی و سرکشی افراد به باغاتشان جمعیت روستا رو به افزایش میرود.

 

تولد:

 

به دلیل پیر بودن جمعیت روستا تعداد موالید روستا خیلی محدود می باشد.

 

مرگ و میر:

 

با وجود سلامت جسمانی اکثر افراد روستا به علت وجود طیبعت پاک ولی به علت پیر بودن جمعیت روستا متاسفانه نسبت به جمعیت کم روستا آمار مرگ و میر بالایی مشاهده می شود.

 

ازدواج و طلاق :

 

همانطور که قبلاًگفته شده چون اکثر اهالی روستا افراد پیر و کهنسال می باشند ،آمار طلاق و ازدواج نیز کم می باشد.

گروهها و افشار :

 

مشاغل :

 

شغل اکثر مردم روستا کشاورزی و باغداری می باشدولی بعلت کمبود زمین زراعی اکثراًبه میزان توانشان به دامداری نیز می پردازند. جوانترهای روستا معمولاًًبعد از به دست آوردن شغلی به جز کشاورزی و دامداری،این روستا را ترک می کنند.

 

روابط روستاییان با هم:

 

روابط دوستانه و حسنه ای بین افراد روستا وجود دارد و همگی با ساده دلی و صفا و صمیمیت برخواسته از زندگی روستایی مردمی مهمان دوست و مهمان نواز می باشد.

معمولاًنزاع ودعوا در این روستا بندرت یافت می شودولی در صورت پیش آمدن اختلافات ملکی،مسئله توسط ریش سفیدان بدون مشکلی حل می شود.

 

کشاورزی و فعالیت های مربوط به آن (نقشه فضای کشاورزی،چشمه و باغات ،پراکندگی زمین و نقشه آن ،شیوه های مختلف محلی کشاورزی ،دستمزدها ،نوع مالکیت زمین ،اجاره داری زمین ،نوع وسایلی که استفاده می شود واسامی آنها)

 

کشاوزی و فعلیتهای مربوط به آن :

 

شغل اصلی همه مردمی که در روستای چشمه چنار باقی مانده اند کشاورزی می باشد که با وجودشرایط سخت و زمینهایی که اکثراً بصورت پر شیب می باشند اقدام به کشت محصولاتی مثل گندم-جو-لوبیا-عدس-ماش-شبدر-یونجه می کنند حتی اینگونه که از گفته اهالی بر می آید قبلاًً در بعضی زمینهای روستا برنج کاری نیز انجام می شده که الان دیگر چنین چیزی دیده نمی شود.در این روستا نیز هر کس به تناسب مقدار زمینی که دارد سهمیه آب نیز دارد.

همانطور که قبلاً نیز اشاره شد اکثر مالکین چشمه چنار به مادوان سفلی یا به  شهر مهاجرت کردند.با مهاجرت مردم چشمه چنار به مادوان سفلی،عده ای در روستا ماندند در حد توان به کشت زمینها پرداختند ولی متأسفانه کشاورزی در این روستای کوچک هرگز رونق گذشته را نداشت.

خوشبختانه در سالهای اخیر با افزایش رفاه نسبی و بالا رفتن سطح زندگی در اکثر افراد شهر یاسوج،بیشتر افرادی که از چشمه چنار به شهر یا مادوان سفلی مهاجرت کرده بودند اقدام به کشت درخت و احداث باغات جدید در چشمه چنار کرده اند و با حضور این افراد در فصل تابستان چشمه چنار رونق جدیدی یافته است.

چشمه چنار دارای یک جدول آب کشاورزی خوب و یک قنات آب و تعداد فراوانی چشمه های کوچک می باشد که آب باغات و زمینهای کشاورزی روتا را تأمین می کنند.

کسانی که در چشمه چنار باقی ماندنددر صورت نگهداری از باغات و زمینهای مهاجرین روستا در نصف ملک و محصول آن شریک بوده اند،که این به صورت یک قانون در این روستا تاکنون برقرار بوده است.

اکثر وسایل کشاورزی روستا با توجه به کوهستانی بودن روستا،دستی و غیر مکانیزه می باشد که این خود انگیزه ای برای تبدیل زمینهای کشاورزی به باغ نزد مردم این است.

فرهنگ و نهادهای اجتماعی(مذهب،قدرهای محلی،عقایدوخرافات،نذورات،عزاداری ،جشن ها،اعیاد،اععتقادهای پزشکی،ازدواج،بازیهای محلی)

 

فرهنگ و نهادهای اجتماعی:

 

مذهب:

 

دین همه مردم چشمه چنار اسلام و مذهب آنها شیعه است.

به طور کلی می توان تمام خصوصیات فرهنگی و عقاید اعتقادات و حتی خرافات و همچنین مراسمات گوناگون همه مردم بویراحمد علیا را یکسان دانست.

 

عقاید و خرافات:

 

در صورتی که چند تار موی زن خانه در اول صبح جدا شود می گویند امروز مهمان می آید.مردها به تعداد  مراکز انتشار موی سرشان زن می گیرند،مراسم خاکسپاری در روز شنبه به هیچ عنوان شگون نداردوانجام نمی گیرد.در صورتی که کسی مثلاً بچه ای شیرین به نظر آید باید یا اسپند دود کرد یا با یک انگشت مقدار کمی از آب دهان را به او مالید.شب زیر درخت نباید خوابید زیرا جن شخص را می زند و بسیاری خرافات دیگر.

نذورات و جشنها و اعیادمانند دیگر جاهای کشورمان می باشد.

 

عزاداری:

 

وقتی کسی فوت شود با صدای جیق زنان فامیل شخص فوت شده،افراد روستا از موضوع باخبر می شوندو سریعاً همه افراد تقسیم کار می کنند،عده ای برای کندن کار می روند و عده ای دیگر تدارکات جای نشستن و پذیرایی از مردمی که از دور و نزدیک برای عرض تسلیت می آیند را انجام می دهند.مراسم معمولاً تا یک هفته بعد از خاکسپاری ادامه دارد و بعد بعضی خانواده ها مراسم چهلم برگزار می کنند ولی اکثراً مراسم چهلم را برگزار نمی کنند،معمولاً قبرستان هر طایف جدا می باشد.

 

مراسم جشن و عروسی:

 

معمولاً مراسم عروسی در این روستا و دیگر روستاهای بویر احمد علیا چند روز طول می کشد که در این چند روزتقریباً همه اقوام،دوستان و آشنایان به مراسم عروسی دعوت می شوند.مطرب محلی که مهتر نامیده می شوند با ساز و نقاره به اجرای آهنگهای شاد می پردازند و زنان با حرکاتی موزون و تکراری به دستمال بازی و مردان نیز با ریتم دیگری از ساز و نقاره به چوب بازی می پردازند.متأسفانه در مراسم عروسی فراوان استفاده می شود که گاهاً تلفاتی نیز داشته است.تقریباً همه خرج و مجارج عروسی بر گردن داماد می باشد برای مثال لیستی تهیه می شود که شامل وسایلی می شود که داماد برای اول زندگی باید تهیه کند،علاوه بر آن مقداری پول با توافق طرفین برای تهیه جهیزیه عروس به خانواده عروس داده می شود همچنین وسایل و لوازم و اقلام مورد نیازبرای پذیرایی از مهمانهای خانواده عروس یک روز قبل از شروع جشن عروسی به همراه یک ماشین هیزم به خانواده عروس تحویل داده می شود که به این اقلام و وسایل در اصطلاح محلی باروزی می گویند.قبلاً در روز عروسی زنان فامیل اقدام به نوعی آوازخوانی لری می کردند که در اصطلاح به آن سروی می گفتند که الان دیگر این مراسم تقریباً منسوخ شده است.

 

اعتقادات پزشکی:

 

به واسطه شرایط اقلیمی و پوشش گیاهی که در شهرستان بویر احمد علیا وجود دارد و همچنین فراوانی گیاهان دارویی در این منطقه، بصورت وسیعی از این گیاهان برای درمان بیماریها استفاده می شود برای مثال:از پشموک برای رفع سرماخوردگی،از گل بومادران(برنجاس)برای رفع دل درد شدید،از میوه درخت بلوط برای رفع اسهال،برای برطرف کردن ترک دست و پا از حنا،برای رفع دندان درد از سقز و بنه و مثال های فراوان دیگر می توان نام برد.همچنین برای درمان شکستگی ها و دررفتگی های استخوانی طبیب های محلی وجود دارد.برای درمان درد و ورم پا،گراز را شکارو سپس سریعاً شکم آن را پاره وپا را درون آن میکنند و تا چندین ساعت نگه می دارند.همچنین برای رفع سنگ کلیه از سنگدان کبک استفاده می کنند.

 

 

 

بازیهای محلی:

 

بازیهای محلی فراوانی در تمامی روستاهای استان کهگیلویه و بویراحمد رایج است که چند بازی در چشمه چنار بیشتر دیده می شود که شامل:

 

کِل کِلَه:

 

این بازی به این صورت انجام می گیرد که افراد به دو گروه تقسیم می شوند و با فاصله نسبت به گروه مقابل دو یا سه قطعه سنگ در یک جای صاف و مسطح قرار می دهند و به طرف اهداف گروه مقابل سنگ پرتاب می کنند هر گروه که زودتر اهداف گروه مقابل را بزند به سمت آنها می رونر و به سوی اهداف و گروه خودشان سنگ پرتاب می کنند.ملاک برد در این بازی زدن هدف آخر می باشد وجایزه گروه برنده سوار شدن بر دوش افراد گروه بازنده در مسافت بین اهداف دو گروه می باشد.

 

گرنا:

 

در این بازی افراد  به دو گروه تقسیم می شوند و دایره ای در وسط میدان می کشند و به تعداد نفرات هر گروه طناب ضخیم یا کمربند گذاشته می شود.

یک گروه درون دایره و یک گروه بیرون دایره قرار می گیرند.هدف گروه داخل دایره زدن پای افرادگروه بیرون دایره می باشد در این صورت جای دو گروه عوض می گردد و هدف گروه بیرون دایره کشیدن افراد داخل دایره به بیرون  ،که در آن صورت فرد بیرون کشیده تا زمان دزدیدن کمربند داخل دایره از بازی خارج می شود و یا دزدیدن کمربند داخل دایره و زدن گروه داخل دایره می باشد.

 

ظاهر زندگی از گذشته تا حال (تغذیه ،پوشاک ،لوازم زندگی ،حرکات و ژستهای مخصوص )

 

ظاهر زندگی از گذشته تا حال

 

تغذیه :

 

تغذیه اهالی روستا در قدیم اکثراً نان کلگی بوده که از میوه درخت بلوط می آمده است و همچنین از نان گندم و جو و ذرت نیز استفاده می شد که الان تا حدود زیادی نان کلگی از سبد خانوار روستا خارج شده است .همچنین با توجه به مختصر دامداری اهالی روستا غذاهای لبنی به وفور استفاده می شود.

 

پوشاک:

 

پوشاک مورد استفاده این روستا مانند دیگر نقاط استان کهگیلویه و بویراحمد است که زنها و دخترها معمولاًاز لباس محلی لری استفاده می کنند و مردها از لباس خاصی که ویژگی خاصی داشته باشد،استفاده نمی کنند .فقط می توان کلاه نمدی که بر سر می گذارند را تفاوت پوشاکی آنها دانست.

 

لوازم زندگی:

 

همه اهالی روستا از لوازمی ساده برای زندگی روستایی استفاده می کنند از جمله :گلیم و جاجیم ،گبه ،هور،تیروخِِِِنک (وسایلی که برای پخت نان محلی استفاده می شود )آرد بیز (الک) برای الک کردن آردودیگر محصولات ،چمتر و سه پایه ،ابزاری که با آن ماست را به دوغ محلی و کره تبدیل می کنندودیگر وسایلی که معمولاًدر زندگی مدرن امروزی  استفاده می شود.

 

منابع :

 

 

تحقیق ازاهالی روستای چشمه چنار