فرهنگ شایعه درسطح جامعه

نوشته حمیدرحیمی (چاپ درهفته نامه شهرضا تابستان94)

                     پدیده شایعه ورواج مطالب غیرواقعی درسطح جامعه یکی ازپدیده های فرهنگی واجتماعی جامعه مااست که جنبه ی روان شناسی اجتماعی دارد.باتوجه به حجم نسبتا گسترده ای که شایعه سازی درفرهنگ مادارد اولین سوالی که به نظر می رسداین است که درچه شرایطی شایعه ساخته می شودوتحت چه عواملی رشدوگسترش می یابد.هرچه موضوعی برای مردم یک جامعه مهم ترباشدونیازمند دانستن درباره ی آن باشند وتقریبا همه اقشارجامعه رادرگیرخودکرده باشدو عرضه ی خبرواطلاع رسانی دررابطه باآن محدودوناقص باشدمردم خوددست به کارتولیداطلاعات می شوند.نمونه ساده واخیرآن ،شایعه آلودگی آب شهرضا وشایعه سازی گسترده دراین رابطه بود.زیراآب پدیده ای فراگیراست که تمامی مردم راتحت تاثیرقرارمی دهدومختص بخش خاصی ازجامعه نیست.ازطرف دیگر درروزهای اول اطلاع رسانی کافی انجام نمی شدوحتی وجودوگسترش بیماری دراین باره تکذیب می شدوکم کم باازدیاداضطراب همراه شد. هرچه اطلاعات ارائه شده درخصوص خبری کم تر ومبهم ترباشدمردم به ساختن اطلاعات وگسترش باورهاوعقایدخوددرباره این پدیده علاقه مندترمی شوندوهرفردی باکمترین دانستنیهای علمی درصددپاسخ به افکارعمومی تشنه ی خبربرمی آیدوالبته بازاریک کلاغ چهل کلاغ رونق می گیرد.بنابراین هرچه موضوعی فراگیرتر،مبهم تروبااطلاع رسانی محدودترهمراه باشدایجاداضطراب کرده وبه صورت تصاعدی رشدمی کند.

      ازمهم ترین ویژگی های شایعه سازی درجامعه مانامشخص بودن منبع اطلاعات است که رایج ترین جمله ی وردزبان همشهری های عزیزمان این است که "همه می گویند"وقتی به همه نسبت می دهیم خیال خودراازمستندسازی وذکرمنابع راحت کرده ایم.حتی شایدیادتان باشدکه دردوران  مدرسه وقتی می خواستیم خودراتبرئه کنیم وازمسئولیت ذکرمنبع خبریاعملی که انجام داده بودیم خودراخلاص کنیم بلافاصله می گفتیم همه می گویند.همه این کارراکردندو...معمولا باهیجان وآب وتاب دادن به واقعه ای،آن خبربه سرعت باکمترین هزینه انتقال می یابد وجالب این جاست که هرچه بیشتردهان به دهان بچرخد قابلیت پذیرش آن افزایش می یابدوکمترمی توان آن راکنترل کردومیزان مقابله باچنین شایعاتی دشوارمی شودوگاهی کارشناسان ومسئولان مطلع مجبورندمکررومتوالی ازطریق رسانه ها به اطلاع رسانی بپردازندکه بازدرنمونه ی شهرمان دیدیم که مکررمسئولین شبکه بهداشت ،بیمارستان امیرالمومنین وسازمان آب اطلاع رسانی کردندولی بازنسبت به گستره ی شایعات درسطح محلی کافی نبود.ناگزیر به شبکه ی تلوزیونی استانی ورسانه ها متوسل شدند.باورغیرکارشناسی که ابتدا فردی حدس زده بوداپیدمی،مربوط به آب شهراست به همین سادگی تولیدومنتقل شدورفتارهای مقابله ای مردم هم عجیب بودبه نحوی که شاهدخریدصدهابطری آب توسط برخی ازمردم بودم وبه عبارتی برخی ازخانوارهای همشهری مان آب آشامیدنی چندین ماه خودرابه سرعت وباهیجان ذخیره ساختندوهرفردشاهداین قضیه بودبه صورت غیرارادی به ذخیره ساختن آب متمایل می شد.

 

حال سوال دیگری مطرح می شودکه اصولا شایعه پراکنی باچه اهدافی صورت می گیرد.اگربخواهیم به اختصاربه اهداف این پدیده بپردازیم بایدگفت:اهداف متفاوتی مانندایجادبدبینی درجامعه نسبت به شرایط مختلف کشور ومنطقه، ایجاد اضطراب وهیجان کاذب بین مردم،بهره برداری های اقتصادی(شاهداین قضیه بودم که فروشنده بطری های آب معدنی با آب وتاب بسیارتعدادبیماران بیمارستان امیرالمومنین رابرای حاضرین شرح می داد.)وگاهی جنبه ی سرگرمی وتفریح برای عده ای پیدامی کند.درپایان سوال اساسی این است که چگونه می توان باپدیده ی شایعه سازی درجامعه مقابله کرد؟ با توضیحات سطور گذشته به خوبی آشکاراست که درزمینه های اجتماعی،اقتصادی،سیاسی وفرهنگی که جامعه نسبت به آنها حساس است اطلاعات کامل،کارشناسی ومدون توسط مسئولان ذی صلاح ارائه شودوپاسخ گویی رابه تاخیرنیندازندزیرااگربین تقاضا وعرضه ی خبر فاصله ایجادشودبه سرعت شایعه جایگزین حقیقت می شودوممکن است به راحتی  نتوان جلوی آن راگرفت ومهم ترین اقدام دیگرجهت مقابله باآن ،جلوگیری ازتناقض اطلاعات است.اگردرجامعه کارشناس ومسئولی رسما اظهارنظرکندوسپس توسط  مسئول دیگری تکذیب شودیابه شکل دیگری بازگوشودمردم نسبت  به اصل خبر مرددمی شوندواگرچندفردآگاه دیدگاه های متناقض ابزاردارنددرایجادوگسترش شایعه درسطح جامعه شک نکنید.