جهانی شدن وارزش های پست مدرن

 

تنظیم : گروه علوم اجتماعی واقتصاد شهرستان شهرضا

 

فهرست

                                                                           

چكيده.........................................................................................................................

مقدمه...........................................................................................................................

فصل اول: كليات

طرح و بيان مسئله..........................................................................................................

اهميت و ضرورت تحقيق...............................................................................................

فرضيات تحقيق.............................................................................................................

اهداف تحقيق...............................................................................................................

روش تحقيق.................................................................................................................

مشكلات و محدوديت ها..............................................................................................

 

فصل دوم: ادبيات تحقيق

مباني شناخت جهاني شدن.............................................................................................

مفهوم و ابعاد جهاني شدن..............................................................................................

مدرنيته از مفهوم تا واقعيت.............................................................................................

مفهوم مدرنيته...............................................................................................................

آثار جهاني شدن ..........................................................................................................

ويژگي هاي پست مدرنيسم............................................................................................

جهاني شدن ف، «پيامد مدرنيته».....................................................................................

پيامدهاي جهاني شدن...................................................................................................

پيشينه تحقيق.................................................................................................................

توضيح واژگان.............................................................................................................

اقتصاد بازار: market economy: مبادله.....................................................................

 

فصل سوم: نظريه ها و انتقادهاي جهاني شدن

بسط جهاني مدرنيته، فشردگي زمان و مكان (بررسي نظريه آنتوني گيدنز).........................

تعريف اوليه او از مدرنيته................................................................................................

نظريه دگرگوني جهاني (بررسي نظريه ديويد هلد، آنتوني مك گرو)................................

نظريه هاي واقع گرا و نقد جهاني شدن............................................................................

واقع گرايي نو و ترديد در جهاني شدن (بررسي نظريات كنت والتس)................................

حاكميت، رژيمهاي بين المللي و جهاني شدن (بررسي نظريات كرزنر استفن)......................

ترديد درباره جهاني شدن (بررسي نظريات گراهام تامپسون و پل هرست)..........................

اسطوره جهاني شدن......................................................................................................

سرمايه داري استثمارگر در لواي جهاني شدن (بررس نظريات سمير امين)..........................

تعريف و ماهيت نظام جهاني...........................................................................................

نظريه نظام جهاني و نقد جهاني شدن (بررسي نظريات امانوئل والرستين)............................

جهاني شدن و بحران مشروعيت (بررسي نظريات يورگن هابر ماس).................................

 

فصل چهارم: جهاني سازي؛ واكنش اسلام معاصر

جهاني سازي اسلام امريكايي..........................................................................................

جهاني شدن و جنسيت...................................................................................................

جهاني شدن و تأثيرات اقتصادي ....   ..............................................................................

پيامدهاي عمده براي كشورهاي اسلامي و كشورهاي جهان سوم......................................

فصل پنجم : ايران و جهاني شدن

اقتصاد سياسي سرمايه گذاري با نگاهي به مورد ايران........................................................

آينده اصلاحات اقتصادي در ايرات در پرتو تحولات اجتماعي سياسي.............................

توسعه و سنجش اولويت ها............................................................................................

تحول در امنيت خارجي ايران.........................................................................................

واكنش هاي ايران.........................................................................................................

فصل ششم: نتيجه گيري

پيشنهادات و راهكارها....................................................................................................

فهرست منابع.................................................................................................................

 

چكيده

      جهاني شدن پديده اي با ابعاد سياسي ،  اقتصادي و فرهنگي است كه دانشمندان مختلف علوم اجتماعي در رشته هاي گوناگون تعاريف متفاوتي از آن ارايه مي دهند . بخشي از اين تنوع را مي توان به ماهيت متكثر جهاني شدن نسبت داد . نظريه پردازاني چون ديويد هاروي و فريدريك جيمسون با تاكيد بيشتر بر ابعاد اقتصادي، جهاني شدن  با عصر پسامدرن و رشد سرمايه داري با ويژگي هاي جديد آن

      مدتي است كه از "جهاني شدن" زياد صحبت مي شود ، موضوعي كه غالباً ًاز ديدگاه اقتصادي مورد تحليل قرار مي گيرد زيرا بر مبادلات كالاها و خدمات و همين طور بر توليد و مصرف آنها به صورت كمي  و كيفي تأثير مي گذارد. جهاني بودن از بعضي جهات نشانه وقوع يك انقلاب در ارتباطات است : انقلاب در انتقال پيامها ، انقلاب در نقل و انتقال انسانها ،تركيب آثار و عواقب اين دو تحول بزرگ  ، نقش عمده اي در فرايند فعلي جهاني شدن داشته است.

 


مقدمه

      جهاني شدن يكي از اصلي ترين نيروهاي محركه در جنبه هاي سياسي ، اقتصادي ، فرهنگي و اجتماعي در جهان امروز است . جهاني شدن امري چند بعدي است و طيف وسيعي از مسايل را در بر مي گيرد اما آنچه كه در اين تحقيق مد نظر ماست رابطه اي ميان دولت ـ دموكراسي و جهاني شدن است  و تأثيري كه جهاني شدن بر اين دو دارند .
بحث هاي فراواني در حول و حوش مفاهيمي مانند سياست در عصر جهاني شدن در جريان است . اما آنچه كه اين بحث ها را مناقشه برانگيز تر مي سازد خود مفهوم جهاني شدن واختلافها و تناقضاتي است كه در خود اين مفهوم نهفته است . چند وجهي بودن جهاني شدن سبب گرديده است كه تقريباّ تمامي شئون زندگي اجتماعي به نوعي تحت تأثير
فرايند هاي مرتبط با آن قرار بگيرد 0شايد در نگاه نخست بارزترين نمود جهاني شدن را بتوان در اقتصاد مشاهده كرد. اما نمي توان اين موضوع را ناديده گرفت كه جهاني شدن اقتصاد و شكل گيري يك بازار اقتصادي جهاني تأثيرات بسيار گسترده تري را به همراه دارد. تأثيراتي كه بسيار فراتر از قلمرو هاي اقتصادي است. از اين رو ، جهاني شدن اقتصاد ، علاوه بر قلمروهاي اقتصادي بر ساير قلمروهاي سياسي ، اجتماعي و فرهنگي نيز اثراتي مستقيم و غير مستقيم را به همراه دارد و از اين رو پرداختن به تأثيرات جهاني شدن بر ساير قلمروهاي اجتماعي امري اجتناب ناپذير مي باشد.

      قصد اين تحقيق پرداختن به تاثيرات جهاني شدن بر سياست به طور كلي و دولت و دموكراسي به طور مشخص خواهد بود. آنچه كه ضرورت پرداختن به چنين موضوعي را بيشتر مي سازد ، وجود رابطه متقابلي است كه ميان دولت ها  و روند هاي موسوم به جهاني شدن وجود دارد. در اين مورد مي توان گفت : دولتها با نهادهاي قانونگذاري،حقوقي و اقتصادي خود زمينه را براي جهاني شدن هموار مي كنند اما در نهايت امر خود دولتها به نوعي قرباني روندهاي پرشتاب جهاني شدن مي شوند. در واقع در سالهاي آغازين هزاره سوم ميلادي جريان پر شتاب سرمايه داري و بازارهاي مالي ديگر توقف ناپذير مي نمايد و اين جريان اساس  وجودي خود يعني حكومتهاي با ثبات و يك دموكراسي پايدار رابه نابودي تهديد مي كند. در اين ميان سرعت تغييرات و تقسيم مجدد قدرت و رفاه نهادهاي جديد بتوانند رشد كنند فرسوده مي كند.

فصل اول كليات

 
  Folded Corner: فصل اول كليات


طرح و بيان مسئله

 

      نمي توان علل جهاني شدن رابه طور دقيق برشمرد چرا كه علتها كلاف سردرگمي را تشكيل مي دهد كه در آن ديدگان شكل مي گيرد و تمدن سنتي بر پايه كشاورزي ريشه
مي گيرد. تمامي عناصر تحول اقتصادي و اجتماعي دنياي ما دخالت دارد كه در آن تمامي عناصر تحول اقتصادي و اجتماعي دنياي ما دخالت دارد.كليه اين علل از نابرابري ميان
تمدن ها كه در مقابل ديدگان شكل مي گيردو تمدن سنتي بر پايه كشاورزي ريشه
مي گيرد.

      جهاني شدن مقوله اي است كه در طول چند دهه اخير ذهن بسياري از دانشمندان و كارشناسان اقتصاد را به خود مشغول داشته پديده اي كه در نيمه قرن بيستم ظهور كرد و در آستانه اين قرن تمام قاره ها را به زير پوشش خود گرفت0جهاني شدن ضرورت جهان ماست. جهاني كه با برخورداري از وسايل الكترونيكي و پيشرفت فزاينده علم به شكل دهكده كوچكي درآمده كه هر كنش و واكنشي هراز چند ناچيز در يك منطقه با سرعتي باور نكردني به منطقه ديگر سرايت كرده و تأثير مي گذارد. طي سالهاي گذشته بسياري از دست اندركاران علم اقتصاد به مقوله جهاني شدن پرداخته اند،كه يا به صورت مقاله هاي كوتاه و بلند در رسانه هاي معتبر نوشتاري منعكس و يا به صورت كتاب منتشر شده است.

      جهاني سازي يا جهاني شدن واژه اي است كه امروزه در هر كشوري و در هر محفلي بر سر زبانهاست. شايد يكي از جنبه هاي بارز آن، جهاني شدن اطلاعات و ارتباطات است كه به يمن پيشرفتهاي فني شگفت انگيز در زمينه ابزارها و تجهيزات ارتباطات به دست آمده است. به همين دليل بشر تصور مي كند كه درز دنياي امروز، فاصله ها كاهش يافته و زمين به دهكده اي تبديل شده است، دهكده جهاني. بي ترديد در برخي از زمينه ها ، اين تصور تا حدود زيادي به واقعيت نزديك است، اما حوزه هاي بسياري نيز وجود دارند كه تا واقعيت يافتن اين تصور هنوز راه درازي در پيش است. هر چند بر خي ، دوران كنوني را دوره اي جديد و كاملاّبي سابقه در تاريخ بشر مي پندارند، بسياري از صاحب نظران با اين عقيده موافق نبوده و بر اين باورند كه در گذشته نيز اين پديده ظهور يافته است البته بي ترديد اين پديده در عصر حاضر قوت و شتاب بيشتري نسبت به گذشته دارد و به همين دليل ، تأثيرات آن نيز نسبت به گذشته بيشتر و عميق تر است. اين منظر ، چارچوبي تحليلي نيز براي ارزيابي پديده جهاني سازي فراهم مي آورد . در اين رهيافت ، جهاني سازي پديده اي است كه در طول تاريخ با ويژگي هاي متفاوتي ظهور يافته است . بر اين اساس فرايند جهاني سازي ، بر اساس چهار ويژگي وسعت ،شدت،سرعت و تاثير مورد ارزيابي قرار مي گيرد.


اهميت و ضرورت تحقيق

      تلاش در زمينه شناخت علل جهاني شدن ريشه اي بسيار كهن دارد. با رشد تدريجي علوم انساني و كاربرد روشهاي دقيق تر پژوهش يافته هاي علمي در زمينه علل جهاني شدن نيز اعتبار علمي بيشتري يافت. اهميت شناخت جهاني شدن و پيامد هاي آن در اين است كه محققين علوم اجتماعي را دربررسي جامعه مدرن ياري مي نمايد. در بخش تحقيقات و پژوهش نيز لزوم بررسي و تحقيق در اين زمينه روز به روز بيشتر احساس مي گردد چرا كه با توجه به سهم زياد جمعيت مطالعه و تحقيق در راستاي مرتفع كردن و شناخت مشكلات اين بخش مي تواند باعث سلامت و توسعه جهان گردد0جهاني شدن در تاريخ پر فراز و نشيب خاندان بشري پديده تازه اي نيست.

      قدمت و اهميت جهاني شدن و عنايت صاحبان قدرت، انديشمندان همه قرون و اعصار را واداشته تا بر جنبه هاي مختلف جسم و روح جهان درنگ كنند و بكوشند تا
قانونمندي هاي زندگي مدرن را دريابند و بر پايه يافته هاي خود به طراحي و برنامه ريزي مدرن دست يازند و براي مشكلات جهاني شدن چاره جويي كنند. اما بايد اعتراف كرد كه توجه سالمند به جهاني شدن و تامل در وجوه مختلف جهاني شدن حداقل در تمدن هاي
پر سابقه با تمامي جاذبه و اهميت خود هرگز با آنچه كه پس از پيدايش رشد و جهاني شدن پژوهش هاي عيني و تجربي استنتاج شده قابل مقايسه نيست. مطالعه درباره جهاني شدن در معناي امروزي رشته جديدي است اگر چه توجه بدان از قدمت بيشتري  برخوردار است در معناي اخير پس از انقلاب صنعتي كه جهاني شدن در كانون توجه متفكران قرار مي گيرد با اين حال جهاني شدن هميشه مشغله فكريبشر بوده است. تقريباّ همه كشورهاي جهان از جمله ايران در حال پيشرفت مي باشند. اين مسئله مطالعه جهاني شدن و پويش هاي آن را بيش از پيش ضروري مي سازد. جامعه ما به تازگي قدم در مسير جهاني شدن نهاده است. لذا مسائل و مشكلات اجتماعي و قومي و فرهنگي روز به روز اهميت بيشتر خواهد يافت.

 

فرضيات تحقيق

      در اين مطالعه مهمترين عواملي كه  به نظر موثر بر جهاني شدن مي باشد به صورت فرضيه ارائه شده است كه طبق روال هر تحقيق در اين فرضيات يك متغير وابسته و چند متغير مستقل وجود دارد. متغير وابسته در اين مطالعه جهاني شدن مي باشد و فرضيات به شرح زير مي باشد :

1-آيا بين جهاني شدن و اقتصاد رابطه وجود دارد؟

2- روند يا روندهايي كه به جهاني سازي منجر مي شوند كدام است؟

3- منابع و امكانات جهاني براي سياست گذاري ملي چيست؟

4- جهاني سازي چگونه از راه سياست هاي ملي گوناگون حكومت ملي را تحت تاثير قرار مي دهد؟

اهداف تحقيق

      اهداف تحقيق از عوامل موثر و اصولي هر امر تحقيقي مي باشد. بنابراين به دنبال اهداف زندگي اجتماعي انسانها معني و سيماي واقعي به خود مي گيرد وآن را جهت دار و متكامل وپر رونق مي سازد زيرا اهداف به انسان ها جهت، سرعت، توان، دقت ونظم مي بخشد و از تلاش ها در جهت بيهوده و انحرافي باز مي دارد. هر پژوهشي براي دستيابي به هدف خاصي صورت مي گيردكه خود را در غالب پرسش آغازين مطرح مي سازد. اهداف تحقيق را
مي توان به دو شكل مطرح نمود:

 

هدف كلي :

      هدف كلي اين پژوهش عبارت است از شناخت و تحليل علل رشد شتابان جهاني شدن در جهان و چگونگي مكانيزم رشد و در نهايت تحليل پيامدهاي منتج تحولات بنيادي جهاني شدن كشورها مي باشد.

 

هدف جزئي:

      در بخش اهداف جزئي در حقيقت هدف كلي به اجزا قابل مطالعه و اهداف معين تري تقسيم مي گردد اين اهداف عبارتند از:

1-بررسي وضعيت پيشرفت و جهاني شدن كشورهاي توسعه يافته و پيشرفته

2-آثارجهاني شدن در زندگي انسان ها

3-وضعيت دولت_ملتها در فرايندهاي جهاني و واكنش اسلام در مقابل آن

4-بررسي عوامل اقتصادي مؤثر بر جهاني شدن

5-بررسي عوامل اجتماعي و فرهنگي مؤثر بر جهاني شدن

 

روش تحقيق

      جهت انجام تحقيق بايد از روش تحقيق مناسب با موضوع مورد مطالعه استفاده شود اما همچنان كه باتلر يادآور شده است استفاده از منابع ثانويه ،داده ها و اطلاعات مربوط به جهاني شدن گزارش هاي سازماني و مؤسسات و نيز داده هاي مورد نياز محقق به كار گرفته شود. ما نيز در اين بررسي از داده هاي ثانويه، داده هايي كه از قبل به صورت تلخيص شده گردآوري شده مانند مطالعات كتابخانه اي اطلاعات اجتماعي ، اقتصادي ، سياسي و تاريخي اخير كشورها از روي اسناد ، مدارك و به خصوص مكتوبات معتبر استخراج گرديده و به شيوه كتابخانه اي مورد بررسي قرار گرفته است.

      اما در عين حال مي دانيم كه هدف همه مطالعات علمي دستيابي به بخشي از واقعيت غير ملموس و شايد نامرئي با چشم غير مسلح است منظور از مسلح بودن در اينجا تنها بعد فني و ابزاري قضيه نبوده بلكه داشتن مهرت تحقيق ، جسارت و تيزبيني كه لازمه ي تحقيقات اجتماعي مي باشد و اين ميسر نمي شود مگر روشمند بودن يك تحقيق [ساروخاني،1373]

مشكلات و محدوديت ها

      انجام فعاليت هاي پژوهشي همانند ساير فعاليت هاي اجرايي نيازمند تعريف صحيح موضوع و اهداف پژوهش ، روش تحقيق و زمان بندي آن ، تعريف آزمودني ها ، پيش بيني منبع انساني و امكانات  و تسهيلات مالي و كالبدي مورد نياز مي باشد. وجود كمبود محدوديت ها در هر يك از اين مراحل و نيازمنديها مي تواند مشكلات و محدوديت هايي را براي تحقيق محقق به وجود آورد كه بعضاً بر نتايج تحقيق نيز اثر گذار باشد. لذا يكي از وظايف محقق پيش بيني محدوديت هاو نتايج آنها مي باشد. با توجه به توضيحات فوق محدوديت هايي كه اين پژوهش در مراحل مختلف با آنها مواجه بود عبارتند از :1-گسترده و وسيع بودن موضوع پژوهش از جهت حيطه هاي مرتبط با آن

2-كمبود وقت به خصوص وقت كلاسي براي بررسي و تهيه مطالب تحقيق و رفع اشكال

3-كمبود امكانات و شرايط كافي براي انجام تحقيق مورد نظر

4- دسترسي نداشتن به تمام منابع موجود در اين زمينه

فصل دوم ادبيات تحقيق

Folded Corner: فصل دوم ادبيات تحقيق 

 

 

مباني شناخت جهاني شدن

      انسان ها ،جوامع و گروه هاي اجتماعي در شرايط فعلي در محيطي زندگي مي كنند كه براي درك موقعيت و ويژگي هاي خود ناگزير از فهم جهان و محيطي هستند كه به زندگي آنها معنا مي بخشد. جهان قرن بيست و يكم جهاني نيست كه هر فرد يا جامعه اي به تنهايي و به دور از ديگران زندگي كند بلكه هويت و فرهنگ هر جامعه و گروه اجتماعي در ارتباط با ديگران معنا مي گيرد.

      ضرورت و آگاهي نو كه در نزد اهل انديشه پديد آمده باعث شده است كه در ادبيات علوم انساني و اجتماعي اصطلاح و مفهوم جهاني شدن به يكي از پر كاربردترين اصطلاحات بدل شود. به قول مالكوم واترزاگر در دهه 1990"پست مدرنيسم "اصطلاح رايج علوم اجتماعي محسوب مي شد 0در دهه  1990   جهاني شدن جانشين آن شد. استفن كرزنر مي گويد :ميزان كاربرد كلمه جهاني شدن در متون علمي علوم اجتماعي از بيست بار در سال 1980  به بيش از هزار بار درسال 1998 رسيد.

      ريشه كلمه جهاني شدن به جهان كه ترجمه لغت globe است برمي گردد0اين اصطلاح در اصل به معني "كره"يا سطح فراگير يك جسم كروي است 0بر اين اساس معناي لغوي  global نيز فراگرفتن يا تاثير گذاردن بر كل دنيا و سراسر جهان است.

Globalization به جهاني شدن ترجمه مي شود0مارتين آلبرو توضيح مي دهد ، پسوندization زماني به كار مي رود كه يك فرايند و دگرگوني اساسي در حال انجام است0مثل عبارت modernization  كه به معناي مدرن شدن است يعني فرايندي كه در آن به تدريج جوامع سنتي از پوسته ي سنت خارج شده و مدرن مي شوند 0شايد به همين دليل ترجمه اين اصطلاح به نوسازي ايراد داشته باشد زيرا پسوند ization  لزوما ًمفهوم فاعليت بر اساس طرح و برنامه خاص را در خود ندارند بر اين اساس بسياري از مترجمان تلفظ فرانسه –فارسي آن يعني مدرنيزاسيون را به كار مي برند0به هر حال ترجمه صحيح تر globalization  همان جهاني شدن است0(سليمي ،138،5 )

 

مفهوم و ابعاد جهاني شدن

      فوكوياما درباره جهاني شدن دو بنياد اصلي را در نظر دارد :اول پيروزي و پذيرش جهاني مدل ليبيرال دموكراسي به عنوان مدل نهايي حكومت گرايي و تنظيم مناسبات اجتماعي و دوم پايان منازعات و تضادهاي تاريخي ايدئولوژيك كه در جريان تاريخ بشري سرنوشت ساز بوده اند 0بر مبناي اين دو پايه اصلي مي توان نظري به ديدگاههي جزئي تر فوكوياما درباره جهاني شدن افكند 0او برداشت رايج از جهاني شدن را نمي پذيرد و
مهم ترين بعد آن را «همگرايي انديشه ها و ايدئولوژي اقتصادي و سياسي »مي داند 0او در پاسخ به اين سؤال كه جهاني شدن در چه حد و چه وسعتي امكان تحقق دارد مي گويد :من فكر مي كنم از جنبه هاي بسياري ،جهاني شدن هنوز سطحي و كم عمق است 0گر چه امروزه خلاف اين امر رايج است كه اقتصاد جهاني هنوز بسيار محدود است 0به نظر
مي رسد كه تنها شاخه واقعي جهاني شدن محدود به بازار جهاني سرمايه است و بيشتر آسياييهاو آمريكاي لاتيني ها تجارت مي كنند0 حتي در مناطق بيشتر توسعه يافته نيز چنين است و 60 درصد تجارت اروپاييها در درون اروپا صورت مي گيرد 0پس فوكوياما جهاني شدن اقتصاد را در مراحل اوليه مي داند و آن را به بازار جهاني سرمايه محدود مي كند او معتقد است كه مراحل پيشرفت اوليه جهاني شدن با وجود مشكلاتي كه به وجود مي آورد مي تواند براي بسياري از كشورهاي فقير زمينه هايي را به وجود مي آورد كه از فقر بيرون بيايند 0با وجود اين كه جهاني شدن نابرابري هاي فراواني به وجود مي آورد اما مي تواند امكان كاستن آن را فراهم كند(جهانبگلو،1382،37).

 

مدرنيته از مفهوم تا واقعيت

      مدرنيته مفهومي پيچيده است كه نمي توان تعريفي جامع از آن به دست داد 0در حقيقت دشواري تعريف كلمه مدرن از آن جا است كه اين كلمه همواره در تقابل با دو مفهوم ديگر قرار مي گيرد ،يكي مفهوم »كهنه» و ديگري مفهوم »سنت »0از اين نظر ،گذشت زمان مصدالق كلمه »مدرن»را پيوسته تغيير مي دهد،اما اصل »مدرنيته»به معناي همواره به پيش رفتن است ،ودر عين حال ،»فراخواندن نو»و كنار گذاردن »كهنه« ( جهانبگلو ،1380،5).

پست مدرنيسم ترجمه فارسي كلمه انگليس    post-modernite  ostmodernityدر زبان فرانسه است0 اين كلمه در استفاده معمول آن در زمينه هاي معماري ،ادبيات ،جامعه شناسي و يا فلسفه از مفهوم اصلي و ريشه اي مدرنيته به معناي سرگذشت خويش انديشي و خوداستوارسازي انسان به منزله سوژه عقلاني خودآگاه و تاريخي در جهت تاسيس قانون و آزادي جدا نيست 0به عبارت ديگر ،هر گونه كوشش براي پشت سر گذاشتن مدرنيته و يا انتقاد از آن مستلزم به كار گرفتن قواعد و اصول بنيادين انديشه مدرنيته است0از اين رو پيشوند »پسا» در كلمه پسامدرن صرفاّ به معناي مرحله تاريخي جديدي نيست كه بعد از دوران مدرن شكل گرفته باشد پس مي توانيم بگوييم كه پسامدرنيسم خود شكل تكامل يافته اي از انديشه مدرن است كه با تاثيرپذيري از ذهنيت انتقادي و آزادي طلب مدرنيته عقايد و اصول و آرمانهاي فلسفي ،علمي و زيبايي شناختي جهان بيني مدرن را مورد نقد و سنجش و ارزيابي قرار مي دهد(جهانبگلو ،1378،59)

 

مفهوم مدرنيته

      واترز جهاني شدن را بسط مدرنيته همي داند و نمي خواهد به مانند گيدنز آن را نتيجه طبيعي گسترش جهاني مدرنيته معرفي كند 0از ديدگاه وي امر مدرن محصول تحول زندگي انسان از حالت سنتي به حالت جديدي است كه پس از انقلاب هاي اجتماعي- سياسي بزرگ در اروپا و امريكا و پس از انقلاب هاي صنعتي در غرب به وجود آمد و وضعيت متفاوت و شرايط و ساختارهاي جديدي را در تمام عرصه هاي گوناگون بر زندگي انسان حاكم كرد0از ديدگاه واترز مدرنيته و صورتبندي خاص اجتماعي – فرهنگي است كه
نمي توان آن را با يك صفت يا يك مشخصه واحد توصيف كرد.

 

آثار جهاني شدن

      الف- انقلاب و جهاني شدن ارتباطات: به نظر گيدنز مهم ترين شاخص به هم پيوستگي جهاني و تشديد روابط اجتماعي در عرصه جهاني ،جهاني شدن ارتباطات است 0فناوري رايانه اي شبكه هاي جهاني اطلاعاتي ، ماهواره ها و تلويزيون امكان به هم پيوستن و در هم تنيدن روابط اجتماعي سرزمين هاي مختلف را فراهم مي كند كه اين امر با جهاني شدن اقتصاد نيز مرتبط است.

      ب- مسائل جهاني زيست محيطي: به نظر گيدنز پيدايش مخاطره زيست محيطي نه فقط نتيجه مدرنيته و فرايند جهاني شدن بلكه يك شاخص آن است . مصرف بيش از اندازه منابع و معادن طبيعي و آلوده ساختن بيش از پيش محيط زيست دو جلوه اصلي مسائل زيست محيطي است كه مسئله جهانيان است0پيدايش مفهوم توسعه پايدار محصول نياز جهاني به حل مشكل جهاني زيست محيطي است.

    ج- بازپروري و احياء دوباره فرهنگهاي محلي و ناسيوناليسم:

از ديدگاه گيدنز ،جهاني شدن بخشي از اختيارات و تواناييهاي دولتمردان و دولت– ملتها را از آنها مي ستاند و دولتمردان ديگر قدرت و نفوذ مستقيم و تام گذشته را ندارند به نظر گيدنز جهاني شدن موجب مي شود كه هويتهاي فرهنگي و نيز پيوندهاي اجتماعي تنها در انحصار و محدوده آنها نبوده و هويتها و نيروهاي محلي كه به دليل فشار و كنترل دولتها امكان ظهور نداشتند دوباره سربرآورده و احيا شوند 0اين امر شامل گونه اي از ناسيوناليسم هم مي شود به همين دليل است كه سازمان اجتماعي در دوران جهاني شدن نيازمند بازسازي است .

      د- جهاني شدن علم وفناوري: به بيان گيدنززماني كه سخن از رشد سريع و
نو آوريها و ابداعات حيرت انگيز در عرصه علم و فناوري مي شود. در مرتبه نخست ذهن انسان به سوي فناوري اطلاعات و ارتباطات گرايش مي يابد0اين فناوري نه تنها اقتصاد و سياست بلكه تمامي ابعاد زندگي ما را به شدت تحت تاثير خود قرار مي دهد و گسترش روزافزون آن موجب مي شود كه اين تغييرات بيشتر ،گسترده تر و سريع تر شود 0اما بعد مهم ديگر تحول علمي و فناورانه ،جهاني شدن علم و تفكر علمي در دنياي جديد است .

      ح- تحول در سطح زندگي روزمره و هويتهاي فردي: جهاني شدن موجب شده است كه نوع و سطح زندگي انسان به طور اساسي متحول شود.  در شرايط جهاني شدن ابعادي در شرايط جديد پديدار شده كه سطح زندگي روزمره را تغيير داده است 0شرايط جديدجهاني امكان ظهور »خودهاي»جديد و شكل هاي متفاوتي از هويتهاي فرديو پيوندهاي اجتماعي را مي دهد كه نه تنها بر رفتارهاي فردي بلكه بر زندگي روزمره انسانها تاثير جدي و انكار ناپذيري دارد (سليمي ،1384،260).

ويژگي هاي پست مدرنيسم

      ماهيت پست مدرنيسم چنان است كه دائم چهره عوض مي كند و دگرگوني آن چنان به شتاب صورت مي گيردكه به جرات مي توان گفت پست مدرنيسم امروز با آن چه در آغاز به اين نام خوانده مي شد و حتي با پست مدرنيسم ده پانزده سال پيش تفاوت بسيار دارد0از اين رو، براي روزآمد بودن بررسي ها بايداز آخرين دگرگوني و نظرگاه هاي آن آگاهي داشت 0پست مدرنيسم كه در آغاز جنبشي بر ضد انديشه هاي سلطه جويانه ي غرب بود به تدريج در ذات و ماهيت خود دچار دگرگوني گشت 0پست مدرنيست ها ديگر فقط به واژگون كردن انديشه هاي روشنگري و خردورزي و صدا بخشيدن به سكوت ها
نمي انديشند، و خود را به هنر و معماري هم محدود نمي كنند (فرمهيني فراهاني،1383،17)

 

جهاني شدن ف، «پيامد مدرنيته»

      برخي از محكم ترين استدلال ها در مورد خاصيت هاي جهاني ساز مدرنيته را در آثار آنتوني گيدنز مي تواغن يافت كه بارساله تاثيرگذاراو به نام پيامدهاي مدرنيته(1990) 1شروع مي شوند. گيدنز در اين رساله مفهوم جهاني شدن را وارد نظريه اجتماعي اش مي كند و آ ن را «تقويت مناسبات اجتماعي جهاني كه محل هاي دور از هم را چنان به هم ربط مي دهد كه هر واقعه محلي تحت تاثير رويدادي كه با آن فرسنگ ها فاصله دارد شكل مي گيرد و بر عكس تعريف مي كند (گيدنز ،1377،64).

      اين تعريف هم زمان با اين ادعا ارايه مي شود كه مدرنيته «ذاتاً جهاني ساز «است و در يكي از آثار بعدي اين تعريف طوري بسط داده مي شود كه بين جهاني شدن و گسترش مدرنيته رابطه تنگاتنگي برقرار مي كند :جهاني شدن با تلاقي حضور و غياب ،با در هم بافتگي رويدادها و مناسبات اجتماعي «دور دست» با بافت هاي محلي سر و كار دارد (تاملينسون،1381،64)0

 


پيامدهاي جهاني شدن

      بوروكراتهاي مالي كه نمايندگان اقتصاد جهاني هستنداين روزها از هر سو مورد اعتراض قرار گرفته اند. نشستهايي كه در گذشته براي تصميم گيري در مورد وامهاي مختلف و سهميه هاي تجاري به آرامي صورت مي گرفت اين روزها با خشم مردم تظاهرات عظيم و شورشهاي خياباني روبه رو مي شوند0تظاهراتي كه در سال 1999 در شهر سياتل واشنگتن شكل گرفت يكي از بزرگترين ضربه هايي بود كه بر پيكره ي سازمان تجارت جهاني  صحنه آشوب و تشنج و كشمكش بوده است 0مرگ يك تظاهركننده در سال 2001 نيز آغازي براي تنش و تلفات بعدي در مخالفت با اين سياستها شد.

      اين نوع اعتراضات و تظاهرات بر عليه سياستهاي «جهاني شدن »تازگي ندارد 0ساليان درازي است كه مردم محروم كشورهاي عقب افتاده بر ضد فشارهايي كه سياستهاي «جهاني شدن »بر انها تحميل كرده اند ،مبارزه مي كنند0اما صداي آنها در غرب منعكس نمي شود.

سياستمداران محافظه كاري چون ژاك شيراك نگراني خود را در اين مورد پنهان نكرده و اذغان مي دارند كه «جهاني شدن »آن گونه كه انتظار مي رفت ،باعث بهبودي وضع كشورهاي عقب مانده نشده است 0روشن است كه سياستهاي شتاب زده جهاني شدن از مهمترين مسائلي است كه توجه عام را به خود جلب كرده و يكي از موضوعات مورد بحث و گفت وگو در ميان اقشار گوناگون جامعه ،از مديران شركتها تا رسانه ها و حتي مراكز آموزشي است.

     جهاني شدن موجب رهايي كشورهاي جهان سوم از انزوا شده كه با گسترش وسايل ارتباط جمعي ،امكان آموختن و دستيابي به فرهنگ و فناوري پيشرفته را براي آنها فراهم آورده است.گسترش مبارزات و تظاهرات بر عليه اين مقوله نيز خود يكي از دستاوردهايي است كه با جهاني شدن ،امكان پذيرفته است 0رابطه اي كه جهاني شدن به ويژه اينترنت فراهم آورده ،عامل اصلي تشكيل سازماني شده كه علي رغم مخالفت تعداد زيادي از كشورهاي مقتدر دنيا،سرانجام موفق به تصويب «قرارداد.

جهاني ضد مين گذاري »1گرديد 0اين قرارداد كه در سال 1997 توسط 121 كشور به امضا رسيد ،احتمال مرگ و نقص عضو را در افراد و كودكان بي گناهي كه بر اثر اصابت و انفجار مين پيش مي آمد ،به مقدار چشمگيري تقليل داد 0يا تشكيلات ديگري كه از اين طريق توانست كمكهاي مالي قابل توجهي را براي برخي از كشورهاي نيازمند ميسر سازد
( جوزف استيگليتز ،138،25).

      از اوايل دهه 1990 «تثبيت اقتصاد كلان » و برنامه هاي تعديل ساختاري تحميل شده از سوي صندوق بين المللي پول و بانك جهاني در كشورهاي در حال توسعه به فقر صدها ميلون نفر انجاميد0بر خلاف روح موجود در توافق نامه برينتون وودز كه بر
«پويا سازي اقتصادي »و ثبات نرخ هاي اساسي مبادله ها مبتني بود 0برنامه تعديل ساختاري به طور فزاينده به بي ثبات سازي پول ملي و تخريب اقتصاد كشورهاي در حال توسعه انجاميد. (كاسادوفسكي،1385،55).

      بي ترديد جهاني شدن با همه نتايج منفي و زيان آور ،تاثيرات مثبت و سازنده اي نيز در بر داشته است. كمك هاي خارجي يكي ديگر از طرح هاي مهم جهاني شدن است كه با تمام عوارض ناخوشايند ، به ميليون ها نفر ياري رسانده است 0از جمله ايجاد كار براي چريكهاي فيليپيني ، يا سرمايه گذاري بانك جهاني در پروژه هاي آبياري ،كه درآمد دهقاناني كه دسترسي به آب نداشتند را دو برابر كرده است . و همچنين پروژه هاي آموزشي كه باعث سوادآموزي مردم در مناطق روستايي شده و با پيشگيري هاي لازم از گسترش بيماري ايدز در چند كشور جلوگيري نموده است .

      مخالفان پروژه جهاني شدن بي آنكه به تاثيرات مثبت و سازنده آن اشاره اي داشته
باشند ، تلاش مي كنند چهره اي كريه و مخوف از آن ارائه دهند. از سوي ديگر طرفداران افراطي اين پديده با عقايدي نامتعادل ،جهاني شدن را تنها با پذيرش نظام «سرمايه داري »آن هم به سبك و سياق آمريكايي ميسر مي دانند و آن را با تمام قدرت به كشورهاي در حال رشد ديكته مي كنند، بي توجه به اين كه جهاني شدن از اين راه ،براي بسياري از مردم دنيا نه تنها رشدي به ارمغان نياورده ،بلكه از فقر و فساد نيز ذره اي نكاسته است 0شكاف عميقي كه بين طبقه مرفه و طبقه محروم دنيا كه با درآمدي كمتر از يك دلار در روز زندگي
مي كنند، پديد آمده ، يكي از مشكلات عديده اي است كه بيش از پيش بر شعله هاي فقر دامن زده است 0 عليرغم تعهداتي كه در صد سال گذشته براي حل اين معضل جهاني شد،حدود صد ميليون نفر ديگر نيز به جمعيت محروم دنيا اضافه گرديد،آن هم درست زماني كه حد متوسط درآمد سالانه دنيا ،دو و نيم درصد بالا رفته بود.

      جهاني شدن نه تنها باعث تعديل فقر نشد ،كه در برقراري ثبات در اين مناطق نيز عاجز ماند. بحران مالي كه در آسيا و كشور هاي امريكاي لاتين به وجود آمده ثبات كشورهاي در حال توسعه را هم به خطر انداخته است0جهاني شدن و سيستم سرمايه داري كه پس از سقوط سوسياليسم به روسيه و ديگر كشورهاي سابق كمونيستي ،وعده افقهاي روشن تري داده بود در عمل ناكام ماند 0با ورود سرمايه داري به اين سرزمين ها ،بر خلاف قول و قرارهاي غرب ، نه تنها پيشرفت و موفقيتي نصيبشان نشد كه خيلي از مردم ستم كشيده اين كشورها با وضعي به مراتب وخيم تر از گذشته رو به رو ساخت.

      منتقدين و مخالفين «جهاني شدن »،دول غرب و امريكا را متهم به تزوير و دوگانگي
مي كنند. حق هم دارند زيرا آنهاكشورهاي در حال رشد را وادار به برداشتن موانع تجاري كرده ،اما به هيچ عنوان در نظام تجاري خود تغيير و تحولي ايجاد نمي كنند 0اين روش باعث تقليل ارزهاي خارجي ،كه نياز مبرم اين كشورهاست مي شود 0اين سياست نه تنها به جوامع در حال رشد لطمه مي زند ،كه به زيان مصرف كنندگان آمريكايي نيز هست . زيراآمريكاييها نه تنها بايد بهاي بيشتري براي اين نوع محصولات بپردازند بلكه بايد با ماليات خود ،توليد و توزيع كنندگان آمريكايي اين محصولات را يادي دهند 0 بسياري از
طرح هاي جهاني شدن كه در ظاهر با نيت خيرخواهانه ريخته شد ، با نتيجه اي كاملاًمعكوس مواجه گشت. هر بار پروژه اي بنيادين كه با توصيه و برنامه ريزي مشاوران غربي و اعتبار بانك جهاني دچار شكست مي شد ،بار سنگين پرداخت وامهاي دريافت شده به استثناي مواردي كه كل وام و يا مقداري از آن شامل بخشودگي مي شد،بردوش مردم بي گناه
مي ماند. پيامد ناخوشايند ديگر جهاني شدن ،نابودي محيط زيست و انحطاط رژيم سياسي است ،كه با تغييرات سريع و پياده كردن برنامه هاي ساخته و پرداخته ي غرب ،مهلت و اجازه تطبيق فرهنگي و اجتماعي را به اين جوامع نمي دهد 0بحران هايي كه به دنبال بيكاريهاي حاصل از جهاني شدن به وجود آمده ،حاصلي جز از هم پاشيدگي اجتماعي دراز مدت ،خشونت هاي مدني در آمريكاي لاتين و تنشهاي قومي در نقاط مختلف جهان چون اندونزي به ارمغان نياورده است ،آنچه جديد است ،آنچه جديد است ،عكس العمل مردم دنيا به نتايج ناهنجار اين پديدهاست 0ساليان درازي است كه فرياد مردم ستم كشيده آفريقا و كشورهاي در حال توسعه به گوش مردم غرب نرسيده است 0زحمتكشان ممالك جهان سوم در زمره نخستين قربانياني بودند كه تاثيرات نامطلوب بحرانهاي مالي و فقر روزافزون را لمس كردند 0اما توانايي مقابله و يا قدرت تاثيرگذاري در خط مشي و اقدامات موسسات بين المللي را نداشتند. مخالفين هم كه مي ديدند با «قيد و شرط »هايي كه آژانسهاي
بين المللي براي كمكهاي خود به آنها تحميل كرده اند ،باعث چه لطمه هايي به پيكره حاكميت ملي اين كشورها شده است ،جز برگزاري تظاهرات ،راه ديگري براي ابراز شكايتهاي خود نيافته اند. تنها تعداد اندكي از مدافعين افراطي خواستار حمايت از صنايع داخلي اين كشورها بودند ،كه بي گمان باعث وخيمتر شدن شرايط آ نها مي شد 0در اين ميان تنها اتحاديه هاي كارگري ،دانشجويان و طرفداران محيط زيست بودند كه با راهپيماييهاي گسترده در شهرهاي پراگ و سياتل ،توانستند توجه دنياي غرب را به اين مشكلات جلب و آنها را وادار به تجديد نظر در سياستهاي خود نمايند 0تفاوتهاي عقيدتي تظاهركنندگان با وزير خزانه داري آمريكا و وزراي دارايي كشورهاي غرب در اين مورد آنقدر فاحش است كه باور و تشخيص اينكه اين دو گروه درباره يك موضوع و يك آمار مي جنگد را مشكل مي سازد 0انگار كه چشم صاحبان قدرت را آنقدر منافع گروهي گرفته كه قادر به ديدن خيلي از مسائل حاد در جهان نيستند.

 

پيشينه تحقيق

      در زمان ما مطالعه جهاني شدن از ديدگاه هاي مختلفي اهميتي تازه يافته است. به ويژه در سالهاي اخير بر حجم مطالعات در اين زمينه افزوده شده است و برسي در آن در حوزه ي فعاليتهاي تخصصي سازمان هايي كه در سطح بين المللي فعاليت مي كنند اهميتي بيش از پيش يافته است. در زمينه جهاني شدن تاكنون تحقيقاتي در سراسر جهان صورت پذيرفته است كه غالباً مربوط به ممالك توسعه يافته مي باشد و كتب بسياري در اين ارتباط به رشته نگارش درآمده است . ولي در اين زمينه تحقيقي در دسترس من نبود.

 

توضيح واژگان  :

      پسا ساختارگرايي : poststructuralism  بيشتر در معرض پرسش قرار دادن آموزه ها و نظرياتي است كه اساس ساختارگرايي را تشكيل مي دهد 0 پساساختارگرايان رويكرد ساختارگرايانه را داراي ماهيت ثابت مي دانند 0 زيرا معتقدند نظريه مزبور نحوه كاركرد ساختار يا سيستم را از قبل معلوم مي كند .

      صندوق بين المللي پول : جهاني شدن اقتصادي فرايندي تاريخي است كه نتيجه ، ابتكار انساني و ترقي تكنولوژي مي باشد و اشاره دارد به ادغام فزاينده اقتصادها در اطراف جهان به ويژه از طريق تجارت و جريان هاي مالي.

      اقتصاد : تعاريف زيادي دارد از جمله : الف _ اقتصاد مطلعه انسان است در مشغله معمولي زندگي آن قسمت از كنش اجتماعي و فردي را بررسي مي كند كه با دستيابي به لوازم مادي بهروي و به كار بردن آن ها بستگي تنگاتنگي دارد ؛  ب _ اقتصاد علمي است كه رفتار انسان را از ديدگاه ارتباط بين اهداف و امكانات محدود ، كه كاربردهاي متناوبي دارند مورد مطالعه قرار مي دهد .

اقتصاد بازار : market economy  :مبادله

      دموكراسي cosmology در كلي ترين مفهوم آن اشاره دارد به شيوه زندگي جامعه اي كه در آن به هر فرد حق داده مي شود كه از حيث مشاركت آزادانه در
ارزش هاي آن جامعه از فرصت هاي مساوي برخوردار باشد.

        

 

فصل سوم نظريه ها و انتقادهاي جهاني شدن

 
  Folded Corner: فصل سوم نظريه ها و انتقادهاي جهاني شدن

 

 

 

 

 

 

 

 

بسط جهاني مدرنيته ،فشردگي زمان و مكان (بررسي نظريه آنتوني گيدنز)

      اصلي ترين و بنيادي ترين مفهوم و پديده مورد نظرگيدنز «مدرنيته» است0زيرا تحول بنيادين و پايه اي هويت و زندگي اجتماعي انسان و پيدا شدن ابعاد جهاني براي زندگاني بشر ،از ديدگاه او محصول پديده مدرنيته است 0اما مدرنيته از ديدگاه گيدنز چيست ؟

 

تعريف اوليه او از مدرنيته

      براي نزديك شدن به معناي اين مفهوم ،نخست تنها اين را مي گويم كه «مدرنيت» به شيوه هايي از زندگي يا سازمان اجتماعي مربوط مي شود كه از سده هفدهم به بعد در اروپا پيدا شد و به تدريج نفوذي كم وبيش جهاني يافت (گيدنز،1377،4)0

      البته به نظر گيدنز مدرنيته چيزي فراتر از صنعتي شدن و زندگي صنعتي و گسترش نهادهاي امروزي است0به عبارت ديگر مدرنيته به معني تغيير نقش و جايگاه فضا و زمان در زندگاني بشر است0 در دوران مدرن ، فضا وزمان وابستگي خود را به مكان و مح-لي مشخص از دست داده و امكان بسط در نقاط دور دست را پيدا مي كنند0 روابط اجتماعي سنتي كه در بستر محلي تحقق مي يافت در دوران مدرن تغيير ماهيت داده و سازماندهي مجددي در ابعاد جديد زمان و فضا يافته است 0مدرنيته امكان «فاصله گذاري »را فراهم
مي كند. بدين معني كه پديده ها و حتي افرادي كه به لحاظ مكاني از هم دور هستند
مي توانند در فضا و زمان مشخص وجديدي به هم پيوسته و هويتها ،پديده ها و روابط اجتماعي جديدي را به وجود آورند0 بر اين اساس گيدنز مي كوشد تا مفهوم متفاوتي از «جامعه»ارائه دهد ، زيرا جامعه از ديدگاه او صرفاًقرار گرفتن در يك گروه اجتماعي خاص نيست 0بلكه نظامي از روابط اجتماعي است كه در آن فضا ،زمان و مكان به گونه خاصي سامان يافته و اين سامان يافتگي ماهيت پديده هاي اجتماعي را مشخص مي كند 0وي با نقل ديدگاه هايي كه جامعه را با دولت-ملت مترادف مي دانند معتقد است كه يك نكته ي پارسونزي در اين نگرش ها مورد غفلت واقع شده است و آن اين است كه هدف اصلي جامعه شناسي ،حل «مسئله سامان»است. البته گيدنز انكار نمي كند كه دولت-ملت نمونه اي آشكار و عالي از جامعه مدرن است ، نمونه اي كه از بيخ و بن با دولت هاي پيش از مدرن تفاوت دارد ، اما نمي توان به سادگي آن را با مفهوم جامعه مترادف گرفت و عنصر سامان يافتگي زمان-فضا را در آن ناديده انگاشت.

 

نظريه دگرگوني جهاني (بررسي نظريه ديويد هلد ،آنتوني مك گرو)

      در ميان نظريه پردازان جهاني شدن ،گروهي از متفكران به چشم مي خورند كه با مطالعات عميق و گسترده و ارائه نظريات خود در قالب كتابها ،مقالات و پايگاه هاي اينترنتي و نيز با شركت در مباحثه و مناظره با متفكران ديگر روابط بين الملل براي تبيين و ترويج انديشه هاي خود تلاش بسياري مي كنند 0ديويد هلد و آنتوني مك گرو از مشهورترين چهره هاي اين گروه اند كه بسياري از تفكرات خود را در كتاب حجيمي با عنوان دگرگوني هاي جهاني (سياستاقتصاد و فرهنگ)1 ارائه ويك پايگاه اينترنتي نيز به همين نام براي شناخت و مباحثه درباره ابعاد مختلف جهاني شدن ايجاد كرده اند 0البته صاحب نظران ديگري مانند ديويد گلد بلات و جاناتان پراتون 2نيز در تدوين كتاب،انجام دادن
پژوهش هاي علمي و نيز پايگاه اينترنتي «دگرگوني هاي جهاني»[3] مشاركت داشته اند0از نظر اين عده جهاني شدن مسئله انكار ناپذيريدر عصر جديدزندگي بشري بوده و ممكن است مخالفاني داشته باشد ؛ولي پديده مهمي است و هيچ كس نمي تواند منكر اهميت اين مسئله بنيادين شود 0از نظر آنان جهاني شدن ايده اي است كه زمان آن را براي ما به ارمغان آورده است و به رغم نو بودن ،جذابيت و اهميت اين اصطلاح ،خطر آن وجود دارد كه به كليشه اي در ادبيات سياسي ،اقتصادي و فرهنگي تبديل شود و در حالي كه هنوز تعريف قطعي جامعي از آن مورد اجماع قرار نگرفته ،ممكن است اين كليشه سبب به بند كشيدن ،محدود شدن و تغيير مسير بسياري از مفاهيم و پديده ها در عرصه جهاني شود 0در نظر اول جهاني شدن ممكن است با اين تعريف اجمالي فهميده شود.

      هلد ،مك گرو و همكارانشان نظريه پردازان مختلف جهاني شدن را به سه دسته اصلي طبقه بندي مي كنند :گروه اول ،«جهان گرايان افراطي» هستند كه اعتقاد راسخي به جهاني شدن داشته و معتقدند تا پايان قرن بيستم اين فرايند تمامي بنيادهاي دنياي ما را به كلي تغيير داده است .گروه دوم،شك گرايان 1 يا مخالفان وجود پديده جهاني شدن هستند كه بر كساني كه بر تبيين مسائل جهاني بر اساس اين مفهوم اصرار مي كنند ،خرده مي گيرند و گروه سوم ،«تحول گرايان» 2 ناميده مي شوند كه معتقدند جهاني شدن فرايندي است كه به تدريج جهان را دچار دگرگونيهاي اساسي مي كند و اين دگرگوني در پايان قرن بيستم قابل مشاهده و تبيين است 0در ميان جهان گرايان افراطي متفكراني مانند اوهماي،ريستون 3 و آلبرو و حتي ماركسيستهاي جديدي مثل گيل و سمير امين ديده مي شود 0اين عده با وجود آنكه در تقسيم بنديهاي كلاسيك به لحاظ ايدئولوژيك و جهان بيني در يك گروه
طبقه بندي نمي شوند 0بلكه حتي گاهي در مقابل و متضاد هم قرار مي گيرند ؛اما از نظر فهم پديده جهاني شدن در يك دسته از نئوليبرالها تا ماركسيستهاي جديدو محافظه كاران در كنار هم قرار دارند 0آنان معتقدند كه :جهاني شدن عبارت است از عصر جديدي از تاريخ بشر كه در آن دولت-ملتهاي سنتي به پديده غير طبيعي و واحدهاي كاري غير ضروري و حتي ناممكن در عرصه جهاني به خصوص در اقتصاد و جهاني شدن بدل شده اند.

      بخش عمده اي از اين نگرش بر تحولات حوزه اقتصاد متمركز است و منطق نظري آن در بسياري از موارد بر نظريه اقتصادي مبتني شده است 0از ديد آنها زندگي اقتصادي در اين عصر جديد «غير ملتي»1شده است 0پديده هاي جديدي مانند «بازار جهاني«2 و «سرمايه جهاني»3 اقتصاد بدون مرزي را در عرصه جهاني به وجود آورده است كه دولت-ملتها در آن نقشي كوچك و غير ماهوي دارند0

بنابرين در عصر جهاني شاهد محو تدريجي دولت-ملتها هستيم.

      در گروه دوم يعني شك گرايان يا مخالفان جهاني شدن ،متفكراني مانند هرست ، تامپسون ، گيلپين و كرزنر  كه به طور عمده به جريان واقع گرا تعلق دارند ، معتقد كه آمار ، ارقام و واقعيتها نشان مي دهند كه در عرصه اقتصاد و بعضاًفرهنگ درجاتي از وابستگي متقابل وجود دارد ،ولي اين پديده جديد و بي سابقه اي نيست و از قرن نوزدهم به اين سوما شاهدآن بوده ايم و اتفاقاً تفاوت زيادي درميزان وسطح اين وابستگي متقابل ديده نمي شود .
      به اعتقاد آنان هيچ تحول بنياديني در جوهر روابط بين الملل صورت نگرفته و همچنان دولت-ملتها نقش اصلي را در عرصه جهاني بازي مي كنند 0از نظر آنان تحولاتي كه در حوزه اقتصاد و فرهنگ جهاني اتفا افتاده است فقط نشانه سطوح بالاتري از
«بين المللي شدن »4  پديده هاي اجتماعي و آنچه با عنوان جهاني شدن مطرح مي شود تنها اغراق در وضعيت جاري موجود در جهان يعني «منطقه اي شدن »وجود دارد. جهان در حال منطقه اي شدن و بين المللي شدن بيشتر است،اما اين به معناي ضعف يا كاهش نقش دولت-ملتها و حذف مرزهاي ميان آنان نيست.

      اما در گروه سوم كه هلد ،مك گرو و همكارانشان خود را متعلق به آن مي دانند ، متفكران مشهوري مانند آنتوني گيدنز ،مانوئل كاستلزروزنا ،جان روگي ،
اندرولينك لي تر ،1 جوؤف ناي و رابرت كوهن نيؤ جاي مي طيرنى 0قلب نئريه تحول طرايان اين است كه در آستانه هزاره جديد جهاني شدن نيروي جديدي است كه تحول سريع اجتماعي، سياسي و فرهنگي را پيش مي برد. از نظر آنان فرايند كنوني جهاني شدن بي سابقه است و نمونه ومشابهي در تاريخ بشر ندارند. اگر در گذشته جدا كردن عرصه داخلي ،منطقه اي و جهاني از هم به سادگي صورت مي گرفت در شرايط جديد اين تقسيم بندي غير ممكن است و سطوح مختلف روابط اجتماعي به هم پيوسته و در هم ادغام شده اند. البته بر خلاف شك گرايان و جهان گرايان افراطي ،تحول گرايان آينده مشخص و كاملاًمعيني را براي جهاني شدن در نظر نمي گيرند و معتقد نيستند كه يك نوع آرماني 2 به نام «دنياي جهاني شده »3 وجود دارد كه مشخصاتي از پيش تعيين شده چون «بازار جهاني»، «تمدن جهاني» يا امثال آن دارد ولي از ديدگاه آنان فرايندهايي در جهان مشهود است كه همه كشورها و جوامع را به صورت بخشهايي از يك نظام جهاني در مي آورد 0چنان كه ناي روپ معتقد است كه «به صورت مجازي همه كشورهاي جهان امروز بخشي از يك سيستم بزرگ اند «0 البته جهاني شدن به معني اضمحلال دولت-ملتها و كشورها ،جوامع وگروه هاي بشري به وجود مي آورد(سليمي ،1384،27)

 

نظريه هاي واقع گرا و نقد جهاني شدن

      متفكران اصلي واقع گرا و نو واقع گرا اگر هم به جهاني شدن مي پردازند به طور عمده ، آن را در بوته نقد قرار داده و مي كوشند تا نشان دهند كه وضعيت كاملاًمتفاوتي در جهان امروز به وجود نيامده است 0اما شايد از همين بابت بررسي نظريات آنها اهميت داشته باشد 0 زيرا بعضي از آنان مي كوشند تا با اتكا به واقعيت جاري در سياست بين الملل نشان دهند كه بر خلاف ادعاي هواداران جهاني شدن وضعيت روابط بين الملل هم چنان با معيارهاي رئاليستي قابل توضيح است 0 كنت والتس ،رابرت گيلپين و استفن كرزنر كه از نو واقع گرايان سرشناس سياست و اقتصاد سياسي بين الملل شناخته مي شوند ،از اين رو مورد بررسي قرار مي گيرند كه كوشيده اند تا به نقد مفهوم جهاني شدن بپردازند 0اما قرار دادن نظريه هرست و تامپسون در اين دسته با اندكي مسامحه صورت گرفته است 0در اينجا منظور ما از واقع گرايان تنها پيروان نظريه مور گنتا و والتس نيست ،بلكه نظريه پردازاني است كه با حفظ بنيادهاي متدولوژيك واقع گرايي كوشيده اند به فهم يا نقد جهاني شدن بپردازند 0اين گروه از متفكران ،به جز كنت والتس منكر وجود واقعيتها و پديده هايي كه كنش متقابل و به هم پيوستگي جهاني را افزايش داده نيستند 0اما مي كوشند آن را همچنان در چهارچوب نظري واقع گرايانه درك كنند 0براي اين نويسندگان دولت-ملتها همچنان بازيگران اصلي روابط بين الملل هستند و انها در يك رقابت دايمي براي منافع و امنيت هر چه بيشتر قرار داشته و نظامها و ترتيبات بين المللي را بر همين اساس سازماندهي مي كنند 0از اين رو مقداري به هم پيوستگي يا حتي وابستگي متقابل بيشتر ،به معني تغيير جوهري روابط ،سياست واقتصاد بين الملل نيست 0در نتيجه جهان آغازقرن بيست ويكم تداوم همان وضعيت پديد آمده ي پس از جنگ جهاني دوم است و تحولي اساسي و شگرف در آن به وجود نيامده و سطح تحليل و مبناي فهم سياسي دگدگون نشده است.

(سليمي،116،1384)0

 

واقع گرايي نو و ترديد در جهاني شدن (بررسي نظريات كنت والتس)

      كنت والتس را مي توان يكي از پرنفوذترين نظريه پردازان روابط بين الملل در سرآغاز قرن بيست و يكم دانست0وي با پردازش جديدي از نگرش واقع گرايي و بازسازي آن در قالب نو واقع گرايي توانست به يكي از مهم ترين متفكران و سازمان دهندگان انديشه ي نو در عرصه سياست بين الملل بدل شود 0 البته او جز متفكراني محسوب نمي شود كه
كوشيده اند تا به نظريه اي مستقل درباره جهاني شدن بپردازند 0اما به دليل اينكه وي از جمله صاحب نظران ذي نفوذي است كه «جهاني شدن»را مفهومي كار آمد و مناسب براي توضيح مناسبات بين المللي نمي داند ،ديدگاهش مهم وشايان توجه است 0 همان گونه كه والتس سر سلسله ي نوانديشان واقع گرا در روابط بين الملل محسوب مي شود و بسياري از استادان و صاحب نظران در دانشگاههاي مختلف دنيا تحت ناثير او قرار گرفته اند ،بسياري نيز به پيروي از او به مخالفت با نظريه و مفهوم جهاني شدن پرداخته و معتقدند كه اين نظريه و مفهوم با واقعيت جاري در روابط بين الملل و سياست جهاني در سالهاي آغاز قرن بيست ويكم فاصله دارد (سليمي،117،1384)0

 

حاكميت ،رژيمهاي بين المللي و جهاني شدن(بررسي نظريات كرزنر استفن )

      استفن كرزنر از جمله معروف ترين و پر كاربردترين نظريه پرداز روابط بين الملل در آغاز قرن بيست و يكم است كه تقريباًدر بيشتر حوزه هاي دانش روابط بين الملل و اقتصاد سياسي به نظريه پردازي پرداخته است 0او خود را متعلق به سنت نو واقع گرايي مي داند و در اواخر دهه 1970 زماني كه واقع گرايي مورد تهاجم نگرشهاي ليبرال از يك سو و ماركسيسم از سوي ديگر قرار گرفت 0 به دفاع از اين رويكردپرداخت 0كرزنر در بياني كوتاه اصول تفكر واقع گرايانه خود را چنين بيان مي كند : واقع گرايي نظريه اي درباره سياست بين الملل است0 تلاشي است براي آنكه هم رفتار فردي دولتها را توضيح دهد و هم ويژگي نظام بين المللي را به عنوان يك كل 0يك فرض جهان شناختي واقع گرايي اين است كه دولتهاي داراي حاكميت مولفه و عامل تشكيل دهنده اصلي نظام بين الملل هستند. حاكميت يك نظم سياسي است. كه بر كنترل سرزميني مبتني است 0نظام بين الملل آنارشيك و خود  بسنده است. هيچ اقتدار عالي وجود ندارد كه بتواند رفتار دولتها را محدود و كاناليزه كند 0دولتهاي داراي حاكميت ،بازيگران عقلاني و متكي به خود هستند.

      اين مفاهيم استخوان بندي اصلي نظريه بين المللي كرزنر را تشكيل مي دهد و او در آثار متعدد خود مي كوشد تا به فهم و تبيين بيشتر اين مفاهيم در شرايط جديد جهاني دست يابد: نظريه استفن كرزنر بر دو پايه اصلي و دو مفهوم بنيادين قرار گرفته است 0 البته او مانند ديگر نظريه پردازان واقع گرا مي كوشد تا با استفاده از روشهاي علمي-تجربي ،«واقعيت» را دريافته و آن را در قالب نظريه خود تبيين كند 0از نظر روش شناختي او در رديف تجربه گراياني قرار مي گيرد كه البنه مي كوشد از انديشه پست مدرنها و حتي تفسيرگرايان استفاده كند 0البته او به هيچ عنوان پست مدرن يا تاويل گرا نيست ،اما دايره وسيع مطالعاتش سبب گرديده تا با انديشه اين گونه متفكران نيز آشنا شده و نظريه خود را با توجه به اين انديشه ها بيان كند(سليمي،155،1384).

ترديد درباره جهاني شدن (بررسي نظريات گراهام تامپسون و پل هرست)

      اين دو نظريه پرداز از جمله صاحب نظراني هستند كه جهاني شدن را به طور اصولي مورد سؤال قرار داده اند آنان در نظريه خود مهم تئين و علي الظاهرآشكارترين بعد جهاني شدن يعني جهاني شدن اقتصاد را مورد توجه و حمله قرار داده اند و وجود چنين پديده اي را نفي كرده اند0 از نظر هرست و تامپسون كه با نگاشتن كتاب جهاني شدن زير سؤال شهرت فراواني يافته اند ،مفهوم و اصطلاح جهاني شدن به يك مد روز تبديل شده است  و در تمامي سطوح مختلف علوم اجتماعي در پي استفاده و حداقل تبيين اين پديده اند0آنچه در مركز توجه هواداران جهاني شدن قرار دارد0تحولي سريع و عميق در بنياد اقتصاد جهاني است كه اخيراًدر جهان اتفاق افتاده و به تدريج اقتصادها ،فرهنگها و مرزهاي ملي را ناپديد مي سازد 0هرست و تامپسون نسبت به اين نگرش به شدت انتقاد دارند وكتاب و بيشتر مقالات خود را در نقداين نظريه نگاشته اند 0آنان مي كوشند با ترسيم چهره اي متفاوت از اقتصاد و سياست بين الملل نشان دهند كه دولتها و ملتها هم چنان محور بازيگران اصلي روابط بين الملل اند واز اين رو ميتوان انان را ا زمره ي واقع گرايان مخالف يا منتقد جهاني شدن قرار داد (سليمي ،1384 ، 169)

اسطوره جهاني شدن

      از ديدگاه هرست و تامپسون كاربرد فراوان مفهوم جهاني شدن در مطبوعات و ادبيات علوم اجتماعي موجب شده كه اين مفهوم به يك اسطوره تبديل شود ، اسطوره اي كه فارغ از واقعيت خود را به اذهان مختلف تحميل مي كند . اما حقيقت اين است كه جهاني شدن يك اسطوره ضروري نيست .

      به بيان اين دو صاحب نظر اسطوره جهاني شدن از چند نظر مورد ترديد است . نخست انكه هيچ مدل پذيرفتني براي اقتصاد جهاني كه متفاوت از مدل هاي قبلي اقتصاد بين المللي باشد ارائه نشده است .

      دوم آنكه اطلاعات و داده هايي كه نشان دهنده  وجود يك بازار اقتصاد  جهاني مستقل خود مختار و جداي از دولت ها و ملت ها باشد ، ارائه شدني نيست . سوم آنكه ارائه شده ها درباره جهاني شدن «عمق تاريخي » 1ندارند . از اين نظر نبايد كاملا تابع مد روز بود و از اين مفهوم اسطوره سازي كرد .

هرست و تامپسون چند مبحث ذيل را بنياد اسطوره زدايي از جهاني شدن مي دانند :

الف- آنچه در عرصه اقتصاد جهاني  ملاحظه شدني است . بيشتر« بين المللي شدن » است تا «جهاني شدن » . اين درجه از بين المللي شدن نيز پيش بيني شدني بود . هر چند اقتصاد بين المللي امروز نسبت به فاصله زماني 1914-1870 كم تر باز و جهاني است .

ب- بيشتر شركت هاي بزرگ پايه و بنياد ملي دارند ، ولي در تجارت بين الملل نيز حضور دارند هنوز شركت هاي واقعي بين المللي كه وابسته به ملت خاصي نباشند به وجود
نيامده اند.

ج-  سرمايه و حركت سرمايه هنوز محدود در كشور هاي صنعتي است و سرمايه گذاري خارجي نيز بيشتر در درون كشورهاي صنعتي صورت مي گيرد و هنوز كشور هاي صنعتي صورت مي گيرد و هنوز كشور هاي در حال توسعه در حاشيه اقتصاد جهاني قرار دارند . همان طور كه بيشتر طرفداران جهاني شدن نيز قبول دارند ، اقتصاد و دنيا هنوز مشخصا ً جهاني نشده و تجارت ، سرمايه گذاري و جريان ثروت سرمايه به طور عمده در مثلث آمريكا ، ‍ژاپن و اروپا اتفاق مي افتد و اين جرياني است كه ادامه دارد .

د- دولت هاي گروه سه توانايي كنترل جريان اقتصادي در جهان و اعمال فشارهاي گوناگون اقتصادي را بر سايرين دارند.

      اين چهار زمينه اصلي ، چالش هايي جدي پيش روي جهاني شدن هستند كه اسطوره آن را شكسته و محوريت آن را در علوم اجتماعي جديد زير سئوال مي برد . البته هرست و تامپسون اذقان مي كنند كه ديدگاه هاي متفاوتي درباره جهاني شدن وجود دارد كه همه آنها يكسره باطل و مردود نيستند و برخي از آنها به مفاهيم و واقعيات مفيد و درستي استناد ميكنند . اما نوك پيكان حمله اين دو به سوي كساني است كه به بزرگ نمايي و اغراق اسطوره سازي درباره جهاني شدن مي پردازند . از اين ديدگاه با توجه به اينكه اقتصاد جهان پايه و بنياد اصلي جهاني شدن است ، براي فهم آن مي توان از دو مدل مفهومي متفاوت استفاده كرد . مدل اول گوياي وجود «اقتصاد بين – ملي » است كه در آن  ارتباط و به هم پيوستگي ميان اقتصاد هاي ملي افزايش مي يابد ، اما نقش محوري و اساسي اقتصاد هاي ملي و دولت – ملت ها همچونان حفظ مي شود . مدل دوم گوياي وجود «اقتصاد جهاني شده» است نوع آرماني است و با اقتصاد بين الملل متفاوت است و در مقابل آن قرار دارد . در اين مدل بنگا ه هاي اقتصادي از بنياد ملي خود جدا شده و در نظام جهاني باز توليد و باز توزيع مي شوند و هويت و ماهيت متفاوتي مي يابند .پايه هاي ملي اقتصادها متزلزل شده و نظامي جهان شمول با بازيگران غير ملي جايگزين آن مي شود.

      نظامهاي فراملي بدل شده و شركتهاي فرامليتي بازار اصلي جهاني را در دست مي گيرند به نظر هرست و تامپسون مدل اول براي فهم تحولات جاري روابط بين الملل و اقتصاد جهان كفايت مي كند و مدل دوم فاقد استدلال و اطلاعات لازم براي اثبات مدعاي خويش است (سليمي ،1384،172)

سرمايه داري استثمارگر در لواي جهاني شدن (بررسي نظريات سمير امين)

      سمير امين متفكر مصري متاثر از ماركسيست يكي از جدي ترين نظريه پردازان نظريه وابستگي در گذشته و نظريه نظام جهاني نظريات 1 در پايان قرن بيستم تلقي مي شود 0 او كه گاهي خود را به گونه اي انقلابي و در نقد سياستهاي قدرتهاي بزرگ ايالات متحده بيان مي كند ،در آثار متعدد خود به دنبال نشان دادن ماهيت استثمارگرايانه و تضادهاي دروني نظام سرمايه داري و نقد و مقابله با مباني فكري آن است 0 ديدگاههاي سمير امين درباره جهاني شدن نيز بر همين بنياد قرار گرفته است 0 وي با تعميم مفاهيم بر گرفته از قرائت خاصي از ماركسيسم مي كوشد تا سيماي واقعي جهان به هم پيوسته آغاز قرن بيست و يكم را براي اهالي علم و انديشه وسياست نمايان سازد 0

      به نظر وي اطلاعات برآمده از تحقيقات تجربي در قالب مفاهيم نظري ماركسيستي قابل تجزيه و تحليل اند و بنابراين مي كوشد كه با تلفيق اين دو ،يك نظام فكري مشخص بنا كند. او معتقد است براي شناخت مشخصات جوامع درك نظام جهاني ،مفاهيمي چون «شيوه توليد» و «فرماسيون» يا صورتبندي اقتصادي-اجتماعي نقشي محوري و اساسي دارند (گرستاين،1358،10).

      براي دستيابي به شناخت اجتماعي دقيق بايد بر اين مفاهيم متمركز شد0يكي ديگر از مهم ترين اين مفاهيم «انباشت سرمايه« است 0 او مانند بسياري متفكران نظريه نظام جهاني ، معتقد است كه انباشت سرمايه از خصايص ذاتي نظام سرمايه داري است 0 سرمايه داري براي حفظ و بقاي خود نيازمند انباشت دايمي سرمايه است و پيدايش شيوه هاي جديد انباشت سرمايه موجب ظهور نظام جديد.

      جهاني شده و ساختارهاي اصلي اين نظام را به وجود آورده است 0مركز ثقل نظام جهاني با تحقيق شيوه جديد انباشت سرمايه در اروپا به مرحله شكوفايي وانقلاب صنعتي رسيد و با انباشت بيشتر سرمايه در معدودي از كشورها قدم به مرحله امپرياليسم گذاشت 0 به همين دليل تولد نظام جهاني و آغاز حيات آن با آغاز شيوه جديد انباشت سرمايه يكي
مي داند و جهان را تا پيش از شروع فرايند انباشت سرمايه و تشكيل فرماسيون هاي جديد در مرحله ما قبل تاريخ تلقي مي كند.

      اطلاعات تجربي به دست آمده زماني مي توانند براي تحقق مفيد واقع شوند كه بتوانند در فهم بهتر شيوه هاي توليد ، فرماسيون هاي حاكم و روشهاي جديد انباشت سرمايه و آثار اين پديده ها را در شكل گيري نظام جهاني وي ياري كنند 0بر اين اساس امين به طرح و بررسي مفهوم نظام جهاني مي پردازد (سليمي ،1384،184).


تعريف و ماهيت نظام جهاني       

      سمير امين در نگاه اول تعريفي بسيار كلي از مفهوم نظام جهاني به دست مي دهد : نظام جهاني مجموعه اي پيچيده از روابط ميان بخشهاي مختلف اقتصادي است 0 بيشتر اين روابط بر اساس نياز بازارهاي مختلف شكل مي گيرد و عمدتاً در قالب «روابط تجاري» و «روابط مالي» (صدور سرمايه ) متجلي مي شود 0 نظام جهاني بزرگ ترين مجموعه تجزيه ناپذير و منحصر به فرد اين روابط است و در اثر تركيبي از شيوه توليد سرمايه داري در مركز و نوع ويژه اي از فرماسيون سرمايه داري در پيرامون شكل گرفته است.

      وي معتقد است كه در شرايط جديد نظام جهاني ،امكان صنعتي شدن بخشي از جهان سوم فراهم شده است 0 با تغيير الگوي انباشت سرمايه در مركز و تحول فناوري در آن و پيدايش فناوري برتر كه سودآوري اقتصادي بسيار بيشتري دارد ،ديگر وجود پارهاي از صنايع و خدمات در كشورهاي مركزي صرفه اقتصاديندارد وانتقال آنها به بخشي از جهان سوم سبب مي شود كه تخصصها و تقسيم كار جديدي در عرصه نظام جهاني صورت گيرد . در اين شرايط مركز دست به سرمايه گذاري گسترده در برخي مناطق پيرامون خواهد زد و توليد بخشي از كالاهاي صنعتي را بدانها خواهد سپرد 0 در حالي كه در درون مركز بيشتر صنايع الكترونيك و رايانه و نيز فناوري اطلاعات و صنايع فوق مدرن به خصوص صنايع فضايي و اتمي گسترش مي يابد 0 بخشي از صنايع سنگين و حتي صنايع توليدكننده كالاهاي مصرفي به ويژه صنايعي كه وابسته به معادن بوده يا آلودگي زيست محيطي بسيار بالايي دارند يا نيازمند كارگر ارزان قيمت هستند 0 به پيرامون منتقل مي شود 0 بدين سان به تعبير سمير امين صنايعي مثل پتروشيمي و ذوب فلزات به سوي جهان سوم پرتاب مي شوند تا نيروي كار ارزان و سختكوش آنها تامين نيازهاي مردم مرفه مركز را بر عهده گيرند 0 البته سرمايه و فناوري مادر و كنترل اصلي صنايع مذكور و نيز تنظيم بازار آنها هم چنان در اختيار كشورها يا شركتهاي مركز خواهد بود 0 با اين حال اين تغيير وضعيت مي تواند به بهبود زندگي بخشي از سرزمينهاي پيراموني منجر شود 0به عكس نظام جهاني كلاسيك كه داراي دو قطب كاملاً فقير و غني بود ،در اين ميان كشورهايي پديد مي آيند كه از سطح رفاه بالاتري برخوردارند ،اما در نهايت در اثر فعاليت آنها سود و منافع سرشاري به سوي مركز سرازير خواهد شد.

      بنابراين سمير امين نظام جهاني را مجموعه به هم پيوسته اي مي داند كه غرب صنعتي و صاحب سرمايه در مركز آن و بقيه جهان ،زنجيره وار در پيرامون آن قرار دارند 0ساختار حكومتها و اقتصادهاي پيراموني در ارتباط با كل اين نظام طراحي شده و در نهايت در خدمت مركز قرار دارد0 در حقيقت نيازهاي اساسي و بنيادين مركز است كه ساختار پيرامون را شكل داده و در صورت نياز تحول مي بخشد 0 در مركز ،همه گروه ها و طبقات اجتماعي به نوعي از استثمار پيرامون ارتزاق مي كنند و حتي طبقه كارگر در پيرامون ،ديگر آن طبقه پيشرو و انقلابي نيست ،بلكه با بهره برداري از سود ناشي از استثمار مركز ،خود به نوعي بورژوازي كارگري مبدل شده است (سليمي،187،1384)

نظريه نظام جهاني و نقد جهاني شدن (بررسي نظريات امانوئل والرستين)

      والرستين يكي از فعال ترين نظريه پردازان نئوماركسيست است كه با تبيين و شرح و بسط نظريه نظام جهاني و با قرائتي متفاوت از ماركسيسم مي كوشد تا تحولات جهاني و روند جهاني شدن را در پرتو مباني نظري خاص خود تجزيه و تحليل كند 0او به مانند ديگر صاحب نظران ماركسيست ،كاملاًمنتقد جهاني شدن است و هر چند واقعيات موجود در عرصه جهاني را انكار نمي كند ،اما مي كوشد تا بحرانها ،تضادها و مشكلات دروني نظام را آشكار ساخته و به نقد فرايندهاي منبعث از سرمايه داري بپردازد 0 كتابي كه والرستين را پر آوازه كرد كتاب نظام جهاني مدرن 1 است كه نتيجه تحقيقات او براي /مركؤ مءالعات عالي علوم رفتاري ،است و در آن بر لزوم استفاده از داده هاي تجربي تاكيد بسيار شده است 0 براي والرستين فرايند جهاني شدن چيزي جز جهان شمولي سرمايه داري نيست 0 در اين جهان يكپارچه هويتهاي فرهنگي و سياسي هم چنان وجود دارد 0 ولي الزامات اقتصادي آنها را به هم پيوند زده است 0او در نوشته هاي متاخر خود به جز در مواردي معدود كمتر از اصطلاح جهاني شدن استفاده مي كند و مي كوشد مباحث مطرح در حوزه جهاني شدن مثل جريان سرمايه ،نيروي كار يا تهديدات سياسي جهاني را در قالب تعبيرات خاص خود در درون نظريه نظام جهاني به كار ببرد 0البته كاربرد فراوان اصطلاح جهاني شدن در دهه 1990 موجب شد تا والرستين نيز بالاخره از آن استفاده كند0اما با لحن نقادانه و به گونه اي كه مويد نظريات قبلي او باشد 0وي در مقاله اي در سال 1999 از جهاني شدن به عنوان «عصر تحول»1 نام برده است.

      از نظر والرستين جهاني شدن گفتماني برخاسته از ايدئولوژيهاي توجيه گر نظام جهاني سرمايه داري است كه مي خواهد شرايط جديد بهتري را پيش روي مردمان جهان ترسيم كند. اما واقعيت چنين نيست ، آنچه امروز با عنوان جهاني شدن شناخته مي شود و نه پديده جديدي است و نه تحول مثبتي در درون نظام سرمايه داريمحسوب مي شود 0 به نظر او شايد تعابيري كه از جهاني شدن ارائه مي شود چندان صحيح نباشد و آنچه در عرصه واقعيت مشاهده مي شود در حقيقت نشانه هاي يك دگرگوني و شرايط نظام جهاني است . دگرگوني اي كه ممكن است جهان را به فراسوي وضع نهايي سرمايه داري و آينده اي نامتعين و نامشخص پيش برد(سليمي،210،1384)

 

جهاني شدن و بحران مشروعيت (بررسي نظريات يورگن هابر ماس)

      هابر ماس تبيين ديدگاه خود در زمينه جهاني شدن را با نقل قولي از رابرت كاكس ،نظريه پرداز معروف نئوماركسيست و نقل قولي از مارگارت تاچر كه از نظر او اولين سياستمدار پست مدرن است آغاز ميكند 0 او اين جمله رابرت كاكس را نقل مي كند كه :امروز ديگر همه سياستمداران بز اين قرار وارد مدار مي شوند كه بهتر از ديگران اقتصاد و جامعه را براي رقابت در بازار جهاني توانا سازند0تصور هر اقتصاد و جامعه ديگري به كلي منتفي است.

و از قول مارگارت تاچر مي نويسد :ديگر چيزي به نام جامعه وجود ندارد
(هابر ماس،92،1380)

با اين دو نقل قول مي خواهد نشان دهد كه شرايط عمومي زندگي اجتماعي در جهان و در سپهر جهاني شدن در حال تغيير است و اين هم در نظريه هاي انتقادي چپ و هم در بيان سياستمداران محافظه كار مشاهده شدني است 0 مفهوم اوليه اي كه هابر ماس از جهاني شدن ارائه مي كند اين چنين است :جهاني شدن نقطه اقتصادي نيست 0 اين فراگرد به تدريج چشم اندازهاي ديگري را پيش روي ما مي گشايد كه از آنجا مي توانيم پيوندهاي عرصه جهاني ، خطرهاي مشترك و شبكه هاي تقدير مشترك را روشن تر مشاهده كنيم 0 شتاب و تراكم ارتباطات و تجارت ، فاصله هاي زماني و مكاني را كوتاه تر كرده است ،بازارهاي در حال گسترش سرانجام به انتهاي مرز سياره ما مي رسد ، بهره گيري از منافع طبيعي به انتهاي محدوده طبيعت برخورد مي كند ... 0(هابر ماس ،87،1380)

      از نظر هابر ماس مفهوم «جامعه» و «پديده جامعه» از همان ابتدا ،مفهومي تقريباً جمعي يا به عبارت بهتر اعتبادي است 0پيدايش مفهوم جامعه با آغاز سرمايه داري هم زمان است و به بيان او نگرش جمهوري خواه ليبرال كه با كانت و روسو آغاز شد و دولت مدرن را بنياد گذارد. اگر بخواهيم شاخص هاي مورد نظر هابر ماس را براي فهم جهاني شدن خلاصه كنيم مي توانيم به اين شاخص ها اشاره كنيم :

-      جهاني شدن اقتصاد ،تجارت و جريان سرمايه كالا

-      جهاني شدن فناوري اطلاعات و ارتباطات

-      فراگيري رژيم هاي جهاني

-      شكل گيري مسائل و مخاطرات جهاني

-      فراگيري الگوي واحد فرهنگ توده اي

-      جهاني شدن استانداردهاي حقوق اساسي بشر

      هابر ماس اين شاخص ها را بر خلاف سمير امين يا والرستين ،به منزله جهاني شدن ايدئولوژي سلطه سرمايه داران نمي داند بلكه آنها را به طبيعت و شرايط جديدي كه در دوره ما بعد سرمايه داري پيشرفته شكل گرفته است ،نسبت مي دهد 0 درست است كه اين فرايندها به انباشت سرمايه جهاني كمك مي كند ، اما آنها صرفاًابزار سلطه نيستند ، بلكه روندهاي طبيعي اند كه زيست – جهان بشر را دگرگون مي سازند.

 

 

 

فصل چهارم جهاني سازي؛ واكنش اسلام معاصر

Folded Corner: فصل چهارم جهاني سازي؛ واكنش اسلام معاصر 

 

 

 

 

در دهه هاي 1960،1950 و برهه اي از تاريخ (جهان سوم )كه حاميان جهاني سازي مايل اند آنرا بي اهميت بشمارند و از ميان بردارند ،دو نوع فرهنگ وجود داشت :فرهنگ امپرياليستي سلطه طلب و فرهنگ آزادي خواهانه ملي گرايانه 0كساني كه تحت تاثير ايدئولوژي جهاني سازي قرار گرفته اند مي خواهند نوع 1 تازه اي از فرهنگ به وجود بياورند :فرهنگ باز و نوسازي و فرهنگ اعتزال و انحطاط (محمد الجابري ،144،1997)

      مدافعان جهاني سازي ،ديدگاه اسلام را درباره اقتصاد و جامعه جدي نگرفته اند و به خاطر اين است كه هيچ گونه بررسي و نقدي با نگرش اسلامي از اين پديده در دست نيست. البته در بعضي از كشورهاي اسلامي مثل ايران ،سودان ،مصر ،واكنشهاي سياسي در برابر مدرنيسم غربي وجود داشته است 0 اين ادعا كه جهان اسلام خارج و جدا از جهان غرب است و به خاطر نبود اصالت حضور مسلمانان در غرب اين حضور براي جهان اسلام اهميتي ندارد ، ادعايي سفسطه آميز است0 به طور كلي به جز تعداد كمي دانشگاهياني كه از نگرش اسلامي پيروي مي كنند ،جامعه مسلمانان در غرب نتوانسته روشنفكران خود را تربيت كند ، متفكراني كه بتوانند به جامعه مسلمانان در امر درك مسائل محوري پيرامون حضور آنها در محيطي غير اسلامي ،هر چند از لحاظ مذهبي اهل تساهل و تسامح ،بيانگر اضطراب اجتماعي و روان شناختي عميقي است كه مسلمانان در محيط اجتماعي غربي از آن رنج مي برند. جامعه مسلمانان ،از موقعيت ايدآلي براي تفكر درباره ماهيت جهاني سازي از درون و راهنمايي جهان اسلام در امر درك مخاطرات ناشي از نوليبراليسم و نيروهاي جديد بازار برخوردار است0 دوري از اين نتيجه گيري غير ممكن است كه جامعه مسلمانان در غرب شديداًتحت فشارندتا عادات و روحيات خود را با واقعيات جديد جهان تطبيق دهند ، واقعيتهايي كه با جهان بيني هاي مصرف گرايي و رقابت طلبي همخواني دارد.

      اكنون زمان آن رسيده كه ما با ابداع طرز تفكر جديد اسلامي گامي فراتر از چارچوبهاي فكري متفكران قرن 19 برداريم0 انديشه اسلامي بايد به منظور فراهم ساختن پاسخ هاي شايسته به مسائل جهان اسلام در دنياي معاصر از ابزارهاي انتقادي نيز كمك بگيرد.

      در جهان سوم خلاقيت هاي بومي به دليل تخصص علمي و دانشگاهي كه نويد بخش درآمد مالي است ، زير پا گذاشته مي شود 0 جهاني سازي پديده تازه اي نيست ،جهاني سازي با پيروزي سرمايه داري مبتني براقتصاد آزاد در زمان پس از انقلاب صنعتي و گسترش استعمار اروپايي به وجود آمد 0سلطه امپرياليستي دو سويه بود :اين سلطه از يك سو به برخي از بخشهاي تحت استعمار مثل ارتش انجاميد و از سوي ديگر ،عدم تعادل هاي اجتماعي و اقتصادي و شكاف هاي بين شهر و روستاها را به وجود آورد و باعث مهاجرت روستائيان به شهرها و تربيت تحصيل كردگان شد.

      سرمايه داري سود محور و به شدت رقابتي موج تازه اي به راه انداخته است :تسخير فضا در پي فتح زمين. اگر وارد شركتهاي فرامليتي شويد ، آينده سرمايه داري را در تسخير فضاي تازه و قلمروهاي غير مادي مي بينند 0 اين شركتها براي كسب موفقيت ، خواهان به وجود آوردن فضاي جهاني تازه اي هستند كه راه رقابت را بدون دست نظارتگر دولت – ملت باز مي كند 0 به دليل نبود نظام اقتصادي و سياسي بين المللي ، اين گرايش «كاپيتالسيم تهاجمي »و يا سرمايه داري افسار گسيخته بسيار خطرناك است 0 به نظر سمير امين در دهه هاي 1950 و 1960 ،سه عامل بين المللي زير تا حدودي كنترل جهاني سازي را در دست داشتند :دخالت دولت سرمايه دار در فرايند انباشت ثروت ،پروژه اقتصاد سوسياليستي توسط شوروي و پروژه باندونگ از سوي كشورهاي غير متعهد در سايه حمايت سوكارنو ، نهرو و ناصر شكل گرفتند.

      تنش مضاعف عقب ماندگي مسلمانان و علم غربي ، و سلطه طلبي غربي معرف ويژگي ترديد و اعتراض هاي عمده اي است كه انديشه اسلامي از قرن 19 با آن مواجه بوده است . اين دو قطبيت مضاعف در اواسط دهه 1950 پس از پايان رسمي استعمار در بيشتر كشورهاي اسلامي پيچيده تر گرديد 0 دولت – ملتهاي جديد درصدد برآمدند بدون زير پا گذاشتن مصلحت عامه چه با الهام از ملي گرايي ،دست به مدرنيزاسيون بزنند و در حالي كه هنوز بر غرب متكي بودند ،استقلال اقتصادي و اجتماعي خويش را از غرب به دست گيرند. هنگامي كه با تسخير اقتصادي چين در اوايل دهه 1970،بذر اقتصادي جهاني سازي پاشيده شد و اين بذر با فروپاشي نظام شوروي در دهه 1990 به بار نشست ،جهان اسلام براي هميشه در دام غرب طرفدار سرمايه داري گرفتار آمد 0 رژيمهاي سياسي مسلمانان دريافتند كه مقاومت در برابر اقتدار امريكا مترادف با خودكشي است 0 اين اصل تاثير ژرف بر عملكرد داخلي جوامع مسلمانان دارد و به شكافهاي بيشتري ميان ثروتمندان و فقيران جهان اسلام انجاميد.

      جهان اسلام در مسير خود به سمت توسعه ،به دانش و فناوري غربي نياز دارد 0 اما دانش غربي را نمي توان بدون ارزشهاي اخلاقي و فرهنگي اي كه آن را ساخته ،وارد كرد 0 غرب در طي دوران امپرياليستي ،از فرهنگ و آرا و نظرها براي استعمار جهان سوم استفاده كرد. امپرياليسم سنتي با حضور فيزيكي نيروهاي كشور مادر ، در خارج استمرار مي يافت : تسخير فيزيكي و رواني پا به پاي هم پيش مي رفت 0 در عصر امپرياليسم نوين هدف استعمار ،ايجاد نخبگان فرهنگي با ارزشهاي غربي و پديدآوران نظام هاي آموزشي و فكري غربي در جهان سوم بود 0 فرهنگ استعمار ، از نظر ماهيت فرهنگ ايدئولوژيك بود 0 فرهنگ غربي در مورد ما مسلمانان «خرد »1عربي و اسلامي را نشانه رفته است و مي كوشد اين «خرد » را وادارد تا گذشته پر افتخار و بي نظيرش را به دست فراموشي سپارد.

(محمد الجابري ،78،1998)

      معماي پيچيده اي كه جهان اسلام در عصر حاضر فراروي خود دارد عبارت است از پاسداري از تنوع و پلوراليسم فرهنگي در برابر سلطه طلبي روز افزون امريكا 0 پاسخ اين معما در رسيدن به دگرگوني فهم هم در تفكر شمال و هم در تفكر جنوب نهفته است . شمال بايد تنوع فرهنگي را به رسميت بشناسد و جنوب بايد استقلال فرهنگي خود را به اثبات برساند 0 همان گونه كه يكي از اسلام گرايان در شمال افريقا گفته است : « استعمار زدايي فرهنگي ،يعني استعمار زدايي از قلبها كه در واقع كار چندين نسل است ».

      تهديد «اسلام »يا «تروريسم »اسلامي  يا « بنياد گرايي » اسلامي فكر و ذكر غرب را به خود مشغول كرده است 0 كل جهان اسلام با تمام پيچيدگي هاي فرهنگي و قومي اش تا به سطح و مرتبه اين اصطلاحات فرو كاسته شد است 0 اين واقعيت كه بيشتر مسلمانان در كشورهايي زندگي مي كنند كه رژيم هاي مستبد مورد حمايت غرب و نظام هاي طرفدار مردم سالاري اش بر آنها حكومت مي كنند ناديده گرفته مي شود 0 در واقع زماني استعمارزدايي فرهنگي به صورت واقعي آغاز مي شود كه نخبگان فكري غرب و جهان سوم به اين نظريه « كه مدرن سازي را نبايد با غرب گرايي به يك معنا گرفت و براي مدرن سازي، راه هايي غير از راهكارهاي غربي وجود دارد » صادقانه توجه كنند 0 پديده جالبي كه معرف تمدن نوين به شمار مي آيد ،از دگرگوني عميقي است كه با گذار تمدن از
«فرهنگ توليد » به « فرهنگ اطلاعات و دانش علمي » پديدار مي شود 0 اين گذار ،از رهگذر پيشرفتهاي بنيادين در علم و فناوري ميسر شده است 0 بر اثر برتري علمي غرب ، شكاف اطلاعاتي ميان شمال و جنوب ، به شكاف پر نشدني تبديل گرديده و روز به روز هم بيشتر و بيشتر مي شود 0 براي نمونه در سال 56،1990  درصدكل بانك هاي اطلاعاتي جهان، به ويژه بانكهاي اطلاعاتي تحقيقي و علمي از آن ايالات متحده بود .جامعه اروپايي 28درصد – ژاپن 12 درصد و جهان سوم يك درصد كل اين بانكهاي اطلاعاتي را در اختيار داشتند. در عصر جهاني سازي ، شكاف ميان شمال و جنوب با «قدرت نرم افزاري » كه به قدرت سيبرنتيك و راه اندازي جنگ فناورانه از راه دور تعريف مي شود تشديد شده است . دانش علمي نشانه مهمي از توسعه و پيشرفت در جامعه معاصر است 0 بر اثر پيشرفت سريع در علم و فناوري ،تقريباًدر دهه آينده اطلاعات علمي در جهان دانش دو برابر خواهد شد. با توجه به اين واقعيت كه ما در ظرف يك دهه ،بيش از آنچه نياكان ما در ظرف يك هزار سال مي آموختند ،مطلب مي آموزيم ، اين پيشرفت و ارتقا شگفت انگيز مي نمايد 0 بخش اعظم اين دانش در اختيار غرب و ژاپن است و بهترين مغزهاي جهان سوم همچنان به سمت « مركز » مهاجرت مي كنند 0 اين امر شكافهاي عميق و بنيادين « علمي » ميان شمال و جنوب را سبب مي شود و همراه با احساس برتري فرهنگي در شمال ، ايجاد ارتباط فرهنگي مؤثر ميان شمال و جنوب را دشوار مي سازد.

 

جهاني سازي اسلام امريكايي

      بسياري از مسلمانان امريكايي بر اين باورند كه تنها در اين كشور مسلمانان از فرصت واقعي براي شكل دهي جهان بيني ،خودآگاهي و هويت اصيل اسلامي برخوردارند.

      رويدادهاي داخلي در حيات جامعه مسلمانان امريكايي و دگرگوني هاي تازه بيروني در نظم نوين جهاني ،به ويژه فروپاشي اتحاد جماهير شوروي و درگير شدن روزافزون امريكا در امور اقتصادي و سياسي مسلمانان جهان ،جامعه مسلمانان را از گروهي بيگانه ،به
جامعه اي استثنايي و در حال گسترش تبديل كرده است 0 مسلمانان از عهده حفظ فاصله خود با جامعه مذهبي امريكا و چالشهاي واقعي اي كه سكولاريسم در برابر اذهان خدا پرست مطرح كند برنمي آيند 0 جامعه مسلمانان امريكايي ، هم چنان  با مراجعه به سنت اصلي اسلام ، كه در طي چند قرن در هسته مركزي اسلام (خاورميانه )تكوين يافته است ،و هم از راه مذاكره با مدرنيته امريكايي ، براي دست و پا كردن جايي براي اسلام در اين فرهنگ ، بنيادهاي فكري و ساختاري خود را پايه گذاري مي كنند 0 مسلمانان امريكا
مي دانند كه هم براي تداوم حيات در اين كشور و هم جهت حفظ هويت اسلامي شان ،لازم است قشر جديدي از تحصيل كردگان به وجود آيند تا هم زمان با تحليل هم زيستي مسالمت آميز ساير جوامع مذهبي با نظم اجتماعي و سياسي موجود تفسير تازه اي از سنت وسيع اسلامي در وضعيت جديد ارائه دهند 0 مسلمانان (مقيم امريكا ) بايد دريابند كه آنان در جامعه اي چند فرهنگي ، كثرت گرا و از لحاظ مذهبي متنوع زندگي مي كنند و پاره اي از دسته بندي هاي سنتي حقوقي آنها چه بسا با موفقيت جديد آنها در جامعه امريكايي همخواني نداشته باشد 0 سرانجام مسلمانان ناگزير خواهند بود مفاهيم حقوقي و كلامي
تازه اي را تدوين كنند تا بتوانند ماهيت منحصر به فرد جامعه خود ،تعامل اين جامعه با ساير جوامع مذهبي و تسامح آن را در برابر ديدگاه ها و فلسفه هاي گوناگون ابراز كنند.

      به نظر مي رسد راه ايجاد اجماع اسلامي رسيدن به معياري از تفاهم راستين ميان دو جامعه بزرگتر تشكيل دهنده اسلام امريكايي است :اين دو جامعه عبارت اند از بوميان و مهاجران هر دو گروه ،چالش مشتركي فرا روي خود دارند : نحوه تبيين خودآگاهي اسلامي، به گونه اي كه بتوانند هم اصول اصلي مدرنيسم و جهاني سازي را درك كند وهم بر تاثير آنها بر جهان اسلام در دنياي معاصر آگاه باشد 0به علاوه ممكن است اين مسئله پيش كشيده شود كه چگونه مي توان طبقه اي از روشنفكران مسلمان در امريكا ايجاد كرد كه براي سنت عظيم اسلامي معتبر ، و به طور جدي با مسائل و پرسشهايعمده فرا روي
بخش هاي مختلف جامعه مسلمانان درگير باشد ، بخش هايي كه هر يك نماينده پيشينه ها و آرمانهاي فراگير اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي اند 0 مسلمانان امريكايي نسبت به بسياري از مسلمانان ديگر در موقعيت بهتري قرار دارند تا جهان اسلام را درباره دامنه خطرهاي جهاني سازي و در  نتيجه ، حل پاره اي از مسائل محوري پيش روي انديشه معاصر اسلامي آگاه سازند (ابوربيع ،1384،197)

 

جهاني شدن و جنسيت

      نظريه پردازان ، جهاني شدن را با تاكيد بر ابعاد خاص اقتصادي يا فرهنگي مورد بررسي قرار مي دهند 0 به اعتقاد نظريه پردازان فمينيست ، جهاني شدن هم در نظريه و هم در عمل و فرايند ، واجد مفروضات جنسيتي است 0 اين مسئله به ويژه در ارتباط با نقش اين پديده در تحولات جهان سوم و به خصوص در كشورهاي اسلامي از اهميت بيشتري برخوردار است.

جهاني شدن هم به لحاظ نظري و هم به لحاظ فرايند آن از زواياي گوناگون مورد نقد و بررسي واقع شده است ،از جمله ، در نظريه هاي فمينيستي اين مفهوم به لحاظ ابعاد گوناگون نظري و پيامدهاي اقتصادي و فرهنگي  مورد توجه است 0 برخي از فمينيست ها نظريه هاي جهاني شدن را واجد يك بعد جنسيتي مي دانند 0 به نظر آنان ، اين نظريه ها به لحاظ ساختارهاي دوگانه اي كه دارند و عمدتاً بعد جهاني را در مقابل بعد محلي و برتر از آن قرار مي دهند ، در راستاي ديگر نظريه هاي علوم اجتماعي كه چنين دوگانگي هايي را مفروض مي دارند ، قرار مي گيرند 0 بر اين اساس ، همچون ساير نظريه هاي علوم اجتماعي كه دو قطبي هايي چون اقتصاد _  فرهنگ ، مذكر_ مؤنث ، عمومي _ خصوصي را مفروض مي دارند ،نظريه هاي جهاني شدن نيز به طور عمده بر يك دوگانگي و دوقطبي جهاني _ محلي، مذكر _مؤنث و اقتصاد _ فرهنگ بنا شده است  (عباس زاده و عباسي ، 1384 ، 210)0

جهاني شدن و تاثيرات اقتصادي،سياسي وفرهنگي آن دركشورهاي جهان سوم و جوامع اسلامي   :

      به طور كلي ، برخي از ابعاد اقتصادي ، سياسي و فرهنگي جهاني شدن در عرصه هاي جهاني و محلي به ويژه با عطف توجه به كشورهاي جهان سوم را مي توان اين گونه خلاصه كرد :

الف _ تحولات سياسي و اقتصادي

  1_ چند جانبه گرايي 1

2_افزايش نقش سازمان ملل از جمله كميسيون حقوق بشر ، ديدبان زنان ملل متحد 2 ،... و فشار بر دولت ها براي تعديل سياست هاي جنسيتي

3_ رشد NGO ها هم در سطح داخلي و هم در سطح بين المللي

4_ شكل گيري جامعه ي مدني جهاني و افزايش انتظارات دموكراتيك

5_ زنانه شدن بيكاري

6_زنانه شدن كار كه ريشه در سياست هاي تعديل اقتصادي دارد و خود با پيامدهاي فرهنگي مثبتي چون تضعيف ساختارهاي پدرسالاري نسبي و پيامدهاي فرهنگي منفي از

جمله خانه نشين شدن زنان 1 همراه بوىه است0

7_ تضعيف دولت _ملت ها و حركت به سمت ساختارهاي سياسي _ اقتصادي جهاني و در نتيجه كاهش نقش سياست هاي جنسي دولت ها 0

8_ افزايش مهاجرت در سطوح بين المللي به طور عمده به دلايل اقتصادي و در نتيجه تضعيف ساختارهاي پدرسالاري سنتي

9_ تشكيل اتحاديه هاي كارگري زنان در سراسر جهان به دنبال شكل گيري فمينيسم جهاني و رشد آگاهي جنسيتي

10_ افزايش فعاليت هاي زنان در سطوح اقتصادي محلي و جهاني

ب_ تحولات فرهنگي

1_شكل گيري هويت هاي چندگانه و غير وابسته به محدوده هاي سنتي جغرافيايي و مكاني يا دولت _ملت ها 2 از جمله در پسااسلام گرايي و فمينيسم اسلامي

2_ افزايش آگاهي زنان از امكانات و توانايي هاي خود براي مقابله با ساختارهاي پدرسالار سنتي و پيامدهاي منفي سياست هاي تعديل اقتصادي ، و در نتيجه شكل گيري يك فمينيسم جهاني و رشد كنفرانس هاي بين المللي در مورد مسائل زنان 0

3_ افزايش قدرت زنان در لابي كردن و فشار بر دولت ها به ويژه در پذيرش CEDAW (كنوانسيون منع تبعيض عليه زنان ) و پذيرش اعلاميه كار پايه پكن 1

4_ افؤايش نقش NGO  ها و گروه هاي غير دولتي زنان و فعاليت آنان در سطوح محلي و جهاني.

      تحولات فوق را مي توان به ويژه در ارتباط با كشورهاي جهان سوم مهم دانست 0 اين تحولات در اين جوامع به ويژه به لحاظ پيامدهاي اقتصادي و نيز فرهنگي از اهميت زيادي برخوردار بوده است ،از جمله در بعد اقتصادي پژوهشگران نشان داده اند كه در بيشتر كشورهاي جهان سوم سياست هاي تعديل ساختاري 2 شامل كاهش دستمزد كارگران در بخش دولتي و رشد بخش هاي خصوصي ، خصوصي سازي خدمات ، تشويق سرمايه گذاري خارجي و توليد كالا ها و خدمات معطوف به صادرات از طريق فرايند كار منعطف كه در راستاي فشارهاي بانك جهاني و صندوق بين المللي پول در جهان سوم صورت گرفت ، بيش از همه براي زنان پيامدهاي منفي داشته است ، در اين فرايند زنان كه از حمايت دولت محروم مانده اند ، روز به روز فقيرتر شده و بسياري از آنها كه در بخش هاي دولتي شاغل بودند ، به علت دارا نبودن مهارت كافي نتوانسته در بخش هاي خصوصي استخدام شوند 0 اين پديده از سوي ديگر موجب آن شده است كه زنان به كار در مقابل دستمزدهاي بسيار ناچيز و در شرايط ناهنجار تن دهند (مقدم ، 1999 ، 351 )

جهاني شدن در جهان سوم نه تنها موجب زنانه شدن كار ، بلكه زنانه شدن بيكاري ، خانه نشيني زنان و به صورت هم زمان زنانه شدن فقر شده است (همان ،360 )0

      كارگر شدن زنان به ويژه در كشورهاي جنوب شرق و شرق آسيا ، حوزه درياي كارائيب و كشورهاي تونس و مراكش به وقوع پيوسته است ( همان ، 372 ) از جمله پيامدهاي اقتصادي جهاني شدن آن است كه زنان در اكثر كشورهاي در حال توسعه غالباً با فقر دست و پنجه نرم مي كنند 0 اين موضوع در مورد كشورهاي اسلامي كه در آن زنان از يك سو با ساختارهاي ناهنجار اقتصادي و از سوي ديگر با تشديد فشار از جانب سنت هاي فرهنگي پدرسالاري از جمله براي خانه نشيني و يا فشار بر پوشش و جدا سازي زنان و مردان مواجه اند ، تشديد مي شود.

      به نظر مي رسد سياست هاي تعديل اقتصادي در اين كشورها مهم ترين عامل رشد شرايط نابهنجار براي زنان بوده است 0 به اعتقاد بسياري ، رشد فمينيسم جهاني در واقع پاسخي به اين شرايط ناهنجار بوده است 0 در بسياري از كشورهاي در حال توسعه و از جمله كشورهاي اسلامي زنان دريافتند كه بايد براي غلبه بر شرايط ناهنجار به تشكيل شبكه هاي زنان و اتحاديه ها دست بزنند.

      با اين همه ، به نظر مي رسد در اين مورد بايد ميان كشورهايي كه بر پايه اقتصاد نفتي بنا شده اند با ديگران قائل به تمايز شد 0 در مورد كشورهاي اخير ، بايد گفت كه جهاني شدن از دامنه تاثير محدودتري به لحاظ اقتصادي برخوردار بوده است 0 كشورهاي داراي اقتصاد نفتي در بسياري موارد بياز كمتري به سياست هاي تعديل اقتصادي تحت فشار مراجع و بين المللي احساس كرده اند0 در كشورهاي نفت خيز ، وجود اقتصادنفتي و خدمات دولتي ، از يك سو فرصت هاي كمتري را در مقايسه با ساير كشورها براي جذب زنان به محيط كار به وجود مي آورد و از سوي ديگر ، ميزان آسيب پذيري آنها را در مقابل بحران هاي اقتصادي يا سياست هاي ساختاري كاهش مي دهد ، بنابراين زنان هم از چالش ها و هم از
فرصت هايي كه به لحاظ ادغام در بازارهاي جهاني پيشروي آنهاست ، بيشتر بر كنار
مي مانند 0 از اين رو ، فمينيسم جهاني در اين كشورها بيشتر در برخورد با ساختارهاي فرهنگي تاثير خود را نشان مي دهد 0 عربستان سعودي ، امارات عربي متحده و حوزه خليج فارس و برخي از كشورهاي آسياي ميانه و ايران از اين جمله اند.

      هر چند يك سو انگاشتن رابطه ميان جهاني شدن و رشد جنبش هاي فمينيستي مبتني بر پيش فرض هايي است كه در اينجا مورد نقدند ، اما برخي از نظريه پردازان از جمله والنتين مقدم ، دو پديده عمده ، يعني شكل گيري اتحاديه هاي كارگري زنان در كشورهاي جهان سوم شامل كشورهاي اسلامي و شكل گيري شبكه هاي زنان در اين جوامع ، را در اين رابطه ارزيابي كرده اند (مقدم ،1999، 379 )0

      بر اين اساس در كشورهاي جهان سوم ، عواملي كه موجب ايجاد يك جنبش فراگير زنان شد عبارت اند از : افزايش آگاهي ها در زمينه هاي مختلف مربوط به زنان ، خشونت عليه زنان در محيط هاي كار ، فقر ، عدم امنيت كاري و حقوقي ، نبود يا كمبود حقوق مربوط به زايمان ، عدم وجود حقوق مربوط به كار خانگي و عدم دسترسي زنان به
موقعيت هاي تصميم گيري 0 تجربه هاي مشتركي از اين دست ، در بسياري موارد
جنبش هاي زنان را در كشورهاي جهان سوم در مقابل دولت ها قرار داده است.

      اكنون ، امكان زيادي براي انتخاب ميان اين دو وجود ندارد 0 در واقع تحت تاثير شرايط جهاني ، زنان چاره اي ندارند جز آنكه به حقوق خود متوسل شوند 0 در عصر جهاني شدن ، فمينيسم تا حدودي يك اجبار است و نه يك انتخاب ، زيرا با از بين رفتن نهادهاي سنتي مثل خانواده سنتي ، اقتصاد و معيشت سنتي ، زنان از پايگاه هاي امنيتيپيشين برخوردار نيستند. تعداد زنان سرپرست خانواده ها و زناني كه به دلايل معيشتي جذب بازار كار مي شوند ، هر روز زيادتر مي شود 0 در اين شرايط ، رشد شبكه هاي اقتصادي و فرهنگي زنان از جمله
راه هاي مقاومت در مقابل وضعيت رو به وخامت آنهاست  (عباس زاده و عباسي ،217،1384 ).

 

پيامدهاي عمده براي كشورهاي اسلامي و كشورهاي جهان سوم

بحران هاي مالي و بانكي :

      اگر جهاني سازي بتواند با اين كاستي ها به پيشرفت خود ادامه دهد ،آن گاه به احتمال زياد كشودهاي جهان سوم و كشورهاي اسلامي ، (حفظ ) امنيت اقتصادي و تماميت ارضي را مهم ترين دغدغه خود خواهند يافت 0 اين كشورها ، با مسئله وجود ارتباط قطعي ميان اين دغدغه براي توسعه مواجه خواهند شد . نظر به اينكه فرايند جهاني سازي ، اين نظام هاي اقتصادي را دستخوش بحران هاي مالي و عدم تعادل هاي منطقه اي و بخشي فزاينده در زمينه رشد داخلي خواهد ساخت ، براي اين كشورها كه استقلال سياستي شان شديداًكاهش يافته ، اجتناب از خطر خشونت داخلي بسيار دشوار خواهد بود ، خشونتي كه يا به مخارج بيشتر در امنيت داخلي ، يا به تجزيه خود كشور خواهد انجاميد.

      به دليل اشتياق شديد براي نيل به توسعه سريع ، كشورهاي جهان سوم هميشه درصدد
( جذب ) سرمايه هاي خارجي بوده اند. اما ، عمدتاً به دليل قدرت ساختاري كشور سلطه طلب ،ايالات متحده و سرمايه مالي يك پارچه در سطح جهاني ، جريان سرمايه خارجي ، همراه با بحرانهاي مالي احتمالاًشديد خواهد بود 0 مي توان ريشه هاي حادترين بحران هاي اقتصادي اي را كه در شرق آسيا رخ داد ، در اقتصاد داخلي امريكا رديابي كرد 0 مي توان نشان دادكه نرخ سه درصدي تصنعاً پايين بانك مركزي ايالات متحده در خلال سال هاي 93_1992 ،كه باعث گرديد نرخهاي بهره دركشور هاي آسياي شرقي به دليل تثبيت ارزش پول هايشان در برابر دلار تا شش درصد سقوط كند ، سرازير شدن سرمايه زياد و افزايش اعتبار را موجب گشت ، به گونه اي كه بانك هاي مركزي قادر به عقيم سازي آن نبودند و در نتيجه ، رشد اقتصادي اي را به بار آورد كه بدون تداوم ورود سرمايه با همان نرخ
نمي توانست پايدار بماند 0 نقش بازار مالي جهاني شده در بستر اين بحرانها حتي مهم تر از ساير عوامل است 0 سوء تخصيص فاحش سرمايه پولي توسط بازار مالي جهاني شده 1 عمدتاً به دليل اينكه ابزارهاي نوآورانه شفافيت مؤسسات مالي را شديداًكاهش داده است هم چنان عنان گسيخته باقي مانده اند 0 به عبارت دقيق تر اين بازار هيچ ساز و كاري براي پيش بيني هر گونه بحران قريب الوقوع در اختيار ندارند و نهادهاي نظارتي دولتي ، در وضعيتي نيستند كه بدانند در بخشهاي مختلف اقتصاد ، چه اتفاقات سوئيدر جريان است (غفاري فرد ،303،1384 ).

فصل پنجم ايران و جهاني شدن

Folded Corner: فصل پنجم ايران و جهاني شدن
اقتصاد سياسي سرمايه گذاري با نگاهي به مورد ايران

      در ابتداي قرن بيست و يكم كشورهاي در حال توسعه با خطري اساسي رو به رو هستند : اينكه اولاًبه كارگاه هاي آلوده و كم درآمد و كثيف كشورهاي توسعه يافته بدل شوند و به وضعيتي برسند كه بي شباهت به رابطه محله هاي كثيف صنعتي در شهرهاي اروپايي قرن 19 با محله هاي زيبا و اشرافي همين شهرها ، نباشد ، ثانياً به دليل عدم آمادگي براي حضور قدرتمند در نظام جهاني كه عمدتاً نظامي اطلاعاتي است ، اهرم هاي تصميم گيري و اعمال نفوذ خود را در اين نظام از دست بدهند و به اين ترتيب استقلال و اقتدارهاي ملي خود را نيز به خطر بيندازند و تابع بازارهايي شوند كه شناخت كمي از آنها دارند و قادر به كنترل آنها نيز نيستند.

      زماني كه جهان صنعتي از لحاظ نظري و رويكرد به توسعه ، به شدت متقاعد به
سرمايه گذاري خارجي مستقيم در كشورهاي در حال توسعه بود ، كشور ما كمتر نيازي به اين گونه سرمايه ها داشت زيرا درآمد سرشار نفتي آن ، منبع سرمايه گذاري هاي داخلي بزرگي را برايش فراهم مي كرد 0 از اين رو هرچند بررسي ارقام و اعدا سرمايه گذاري خارجي در دوره 1970 تا 1980 ممكن است 0 اين تصور را به وجود بياورد كه قدرت كشش بزرگي در ايران وجود داشته است ، اما در واقع اين جذب سرمايه با خروج سرمايه متعادلي به خارج از كشور در همان زمان همراه بود 0 به اين ترتيب بود كه با وقوع انقلاب در ايران و خروج شتاب زده سرمايه گذاران خارجي در فاصله سالهاي پس از انقلاب ، آنها تقريباً تمام زيان هاي متحمل شده ي خود و شايد حتي بيش از اين زيان ها را با حكم
دادگاه هاي بين المللي داير بر برداشت از اموال توقيف شده ي خود در ايران جبران كردند . اما در دوران بعدي كه نياز كشور ما به سرمايه گذاري مستقيم خارجي به صورتي روز افزون افزايش يافت 0 چه موقغيت داخلي و چه تغيير رويكرد جهاني نسبت به اهداف كوتاه مدت و دراز مدت اين سرمايه گذاري ها ، ورود آنها را به كشور هر چه مشكل تر ساخت 0 در طول دوران جنگ ، طبعاً كمتر به اين نيازها و كمبودها توجه مي شد ، زيرا مشكلات حياتي و خطراتي جدي متئجه كشور بود اما پس از دوران جنگ ، چرخشي ناگهاني در مديريت عالي كشور ، تلاش كرد اقتصاد را در چارچوب ها و مسيرهاي جديدي بيندازذد كه هدف از آنها ورود به منطق بازار و توسعه بود با همان تعاريف و دركي كه پيشتر گفته شد 0 اما اين تلاش به هيچ رو موفق به جذب سرمايه گذاري مستقيم نشد ، بلكه سرمايه هاي استقراضي را وارد كشور كرد كه به افتتاح هزاران طرح ناتمام منجر شدند و حتي روندي كه با عنوان «خصوصي سازي » آغاز شد نه فقط نتوانست راه را بر تحقق زمينه مناسب براي شكوفايي بازار بگشايد ، بلكه اعتماد عمومي نسبت به اين مفهوم را نيز از بين برد و بر شدت عمل و حجم سرمايه ها و گردش سرمايه هاي زيرزميني افزود به نحوي كه بنا بر اظهارات مقامات اقتصادي كشور حجم اين سرمايه ها و مبادلات امروز در حدي بالاي 30 درصد كل گردش سرمايه است 0 سرآغاز جديدي كه با دولت دوم خرداد 1376 ، در كشور پديدار شد ، با وجود حركت كند و گاه مردد آن در اين زمينه موفق تر بود و توانست نخستين گام ها را براي بازگرداندن اعتقاد بردارد 0 در طول سال هاي اخير شايد هيچ اقدامي عاقلانه تر از جلوگيري از ورود مازاد سرمايه هاي فروش نفت در طول سال هاي گذشته به درون نظام مالي _ اقتصادي كشور انجام نگرفته باشد و گروهي از قوانين و سازوكارهاي ايجاد شده در زمينه تشويق سرمايه گذاري هاي خارجي نيز در اين زمينه اميد بخش هستند.

      با اين حال نبايد به تو هم ناشي از آثار مثبت ، اما اندك اين اقدامات دامن زد ، اينكه حوزه سياسي به شدت برحوزه اقتصادي در كشور ما اثر مي گذارد 0 يك واقعيت است ، اما آنچه در اين ميان مهم است نه اصل اثرگذاري بلكه نوع اين اثرگذاري است 0 واقعيت در آن است كه اقتصاد سياسي در تاريخ خود همواره نشان داده است كه دولت يا حوزه سياسي اصل اساسي براي تضمين بقاي بازار است 0 بنابراين ، چه از روابط سرمايه اي به طور عام سخن بگوييم و چه از فرايند خاص سرمايه گذاري خارجي مستقيم ، به هر سو ، وجود ساختارهاي استوار دولتي ، وجود ضوابط و مقررات كافي و مستحكم براي تداوم اين روابط ضروري است و نبايد نبود دولت و سستي اركان آن را معادل آزادسازي مطلق اقتصادي سرمايه داري گرفت ، هر چند حتي در كشورهاي سرمايه داري هم آن آزادي بي قيد وشرط بيشتر به بحران هاي اجتماعي منجر شده است تا به شكوفايي اقتصادي 0 در كشورهاي در حال توسعه و در ايران نيز ما عموماً با دولت هاي موسوم به « دولت هاي سست » 1 رو به
بوده ايم تا عقب كشيدن دولت از حوزه اقتصادي 0 بنابراين بايد توجه داشت كه اميد به جذب سرمايه گذاري خارجي ، مسلماً در يك دولت مقتدر جهان سومي بيشتر از يك دولت ضعيف است.

      از اين گذشته ، اين واقعيت اساسي ديگر در ايران و در هر كشور ديگر در حال توسعه پيش روي ماست كه جذب سرمايه ، امروزه بدون حضور در جريان گسترده و پوياي جهاني شدن اقتصاد با هر عقيده اي كه نسبت به آن داشته باشيم ، ممكن نيست 0 و اين « حضور سياسي » است.

      بنابراين ، بايد نتيجه گرفت كه نفوذ منفي حوزه سياسي بر حوزه اقتصادي در كشور ما ، به دليل غير عقلاني بودن رابطه اين دو حوزه است كه بايد در مجموعه بزرگي از اقدامات تدريجي اصلاح شود 0 اين اصطلاح نمي تواند به دور از فرايند توسعه سياسي باشد ، از اين رو بايد اولويت توسعه سياسي بر توسعه اقتصادي را ناگزير دانست 0 هر چند اين اولويت ، هزينه هاي اقتصادي كوتاه يا ميان مدتي نيز در برداشته باشد ( فكوهي ، 1384 ، 339 ).

 

آينده اصلاحات اقتصادي در ايران در پرتو تحولات اجتماعي _ سياسي

      با اعلام دولتي جديد در مرداد ماه 1380 دور دوم رياست جمهوري سيد محمد خاتمي عملاً آغاز شد 0 شايد بتوان پنداشت كه اميدها و انتظارات در اين دوره چهار ساله جديد در آن واحد بيشتر ، اما واقع بينانه تر بود 0 البته افزايش رقم اين خواست ها تا اندازه زيادي ناشي از روند طبيعي حركت جامعه از لحاظ رشد جمعيتي و ورود نيروهاي جوان در عرصه زندگي اجتماعي و همين طور قرار گرفتن كشور ما در فرايند ناگزير « جهاني شدن » بود 0 با وجود اين ، نوعي واقع بيني كه گاه متاسفانه رگه هايي از بدبيني و انفعال نيز در آن ديده مي شد ، اميد به اجراي واقعي اصطلاحات را تا حدي نسبي مي كرد 0 با اين وصف هيچ يك از اين دو گرايش يعني ، چه انتظارات زياد و چه اميدهاي محدوديت يافته را ، نمي توان به خودي خود مثبت يا منفي دانست زيرا در صورت مديريت مناسب و برخورد لازم با آنها مي توان از پتانسيل هاي مثبت شان به سود جريانات اصلاحي استفاده كرد و پتانسيل هاي منفي را به حاشيه راند.

      دوره دوم رياست جمهوري آقاي خاتمي در شرايطي آغاز مي شد كه در عملكرد اقتصادي چهار سال گذشته دولت مي توان با شمار نسبتاً برابري از يك سو و انفعال ها از سوي ديگر برخورد كرد 0 بعضي از شاخص هاي اقتصادي نظير تورم ، ثبات ارزي ، رشد اقتصادي ، كاهش بدهي هاي خارجي ، رونق بازار سهام و000 در سال هاي اخير روندي مثبت داشته اند و هر چند بالا رفتن بهاي نفت به عنوان درآمد اصلي و حياتي كشور را بايد عامل اساسي اين بهبود وضعيت دانست ، اما به هر حال نمي توان منكر آن بود 0 كه سياستگزاري هاي معقولانه تري نسبت به گذشته ، در اين زمينه بي تاثير نبوده اند از سوي ديگر ، برخي از شاخص هاي اقتصادي ديگر نظير اشتغال ، سرمايه گذاري داخلي و خارجي، رشد درآمد ملي و غيره ، وضعيت چندان مطلوبي نداشته اند و اقتصاد كشور به رغم برنامه ريزي هاي كلان  ( برنامه هاي دوم و سوم ) همچون گذشته ، دستخوش
جريان هاي موازي و متعارض ، گرايش هاي بسته و باز ، بي تصميمي در برابر نقش دولت و ارتباط با جهان و عدم كنترل حجم بزرگ و نافرمان اقتصاد زيرزميني است و تقريباً ريشه همه ي اين شاخص ها عمدتاً در مشكلات ساختاري اقتصادي و ساير ساز و كارهاي مديريتي كشور قرار دارند.

      آنچه بيش از پيش در اين چارچوب روشن مي شود ، آن است كه مشكلات حوزه اقتصادي و چشم اندازهاي محتمل و مطلوب در آن را نمي توان صرفاًدر خود اين حوزه مورد تحليل قرار داد و راه حل هايي ويژه و مدرن براي آنها پيش نهاد 0 به عبارت ديگر ، تداخل تعيين كننده عوامل غير اقتصادي در اين حوزه و تركيب هاي پيچيده اي كه اين عوامل با عوامل اقتصادي به وجود مي آورند ، سبب مي شود كه راه حل هاي « فناورانه » براي حل مسئله هر چه كمتر معتبر جلوه كنند و بر عكس تلاش شود با ريشه يلبي مشكلات ، گره گشايي از آنها هر چه بيشتر به شكل ريشه اي انجام گيرد ، هر چند همگان واقف اند كه اين گره گشايي ها مي توانند هزينه هاي كوتاه و دراز مدت سنگيني را در برداشته باشند (همان ، 347 ).

توسعه و سنجش اولويت ها

      يكي از مهم ترين چرخش هايي كه در جريان تحولات اقتصادي _ اجتماعي سال هاي اخير به وقوع پيوست ، تغيير جهت سياستگزاري هاي عمومي پس از پايان جنگ تحميلي بود 0 از اين زمان ، مفهوم توسعه در قالب « بازسازي » اقتصادي كشور كاملاً مورد پذيرش و اجماع سياستگذاران بود 0 البته هر چند در ابتدا « بازسازي » معنايي صرفاً فيزيكي و كالبدي را در برگرفت ، اما به سرعت مشخص شد كه چنين حركتي جز از خلال ايجاد انگيزه و امكان به گردش درآوردن سرمايه هاي كلان و لو به بهاي استقراض خارجي ممكن نيست. به اين ترتيب هر چند توسعه در محور تمامي مباحث و در راس اولويت بندي هاي سياستگزاري و برنامه ريزي هاي عمومي قرار گرفت ، يا وجود اين ، درك نسبت به آن نه فقط در حوزه اقتصادي محدود مي ماند ، بلكه در اين حوزه نيز عمدتاً به سوداگري هاي مالي و تجاري اولويت داده و مفهومي از خصوصي سازي و تقويت بخش خصوصي پيدا مي شد كه با سوق دادن دولت به ورود در بازي هاي اقتصادي _ تجاري نه چندان قانوني ، ضربه اي سخت به كالبدهاي هنوز ضعيف و به رسالت آن به مثابه ابزار تنظيم بازار و جلوگيري از انحرافات آن مي زد.

      نتيجه به وجود آمدن تركيب هايي نامطلوب بود كه منفي ترين اشكال آزادي بي قيد و شرط بازار را با بدترين اشكال اقتصاد انحصاري دولت از يك سو و يا پيچيده ترين روابط و مدارهاي اقتصاد زيرزميني از سوي ديگر تركيب مي كرد 0 اين مجموعه به دليل تزريق پيوسته درآمدهاي نفتي به مدارهاي بي پايان و تودرتوي آن توانست تداومي شگفت انگيز بيابد 0 تداومي كه البته به بهاي تضعيف كالبد و ارگانيسم عمومي دولت تمام شد 0 در طول اين سال ها ، اولويت آنچه «توسعه اقتصادي » ناميده مي شد در رده اول تمامي اولويت ها قرار گرفت و تصور آن بود كه با به وقوع پيوستن رشد اقتصادي ، ساير اشكال توسعه نيز به تبع آن رشد خواهند  كرد و مشكلات سياسي _ اجتماعي روز به روز به بركت شكوفايي اقتصادي كمتر خواهد شد.

      با وجود اين دوم خرداد 76 گوياي آن بود كه نه فقط رشد اقتصادي مورد انتظار به وجود نيامده بود، بلكه ورود جريان هاي سرمايه اي سر گردان در مدار هاي اقتصادي جامعه و افزايش كاذب قدرت خريد به بهاي استقراض سنگين خارجي و رشد بي رويه ي شهرنشيني به بهاي گسترش شگفت انگيز مدارهاي اقتصاد زيرزميني و سوداگري هاي مالي غيرقانوني و نيمه قانوني ، ميزان توقعات و انتظارات را به شدت افزايش داده و گسست ميان واقعيت موجود و واقعيت آرماني را به حداكثر ممكن رساند ، و به شكل حاد و بحراني درآورده بود 0 افزون بر اين ، بر خلاف تصور و انتظار ، رشد و توسعه در حوزه سياسي ، اجتماعي و فرهنگي در يك پويايي آرام اما پيوسته و به رغم تمايل دولتي ، تداوم يافت و به پتانسيلي بالا رسيد 0 اين رشد هر چند در ابتداي دور نخست رياست جمهوري آقاي خاتمي هنوز به شكل كالبدي تبلوري آشكار نيافته بود ، اما قدرت پتانسيل آن به حدي بود كه در نخستين سال دوره ي مزبور ، به موج گسترده اي از مطبوعات ، انتشارات و فعاليت هاي وسيع فرهنگي _هنري از يك سو و به تعداد بي شماري فعاليت هاي اجتماعي _ سياسي در قالب انجمن ها ، گروه ها ، حزب ها و تشكل هاي جامعه مدني ، از سوي ديگر دامن زد 0 هر چند اين شكوفايي و شور و شوق نيز با واكنش هايي سخت از جانب مخالفان پاسخ گرفت و جامعه را تا پاي بحران هاي عميق پيش برد و رئس جمهور خود از فرايند پيوسته اي از بحران ها ( هر 9 روز يك بحران ) نام برد ، با وجود اين در مجموع ، اين جريان ها ، تغييري عميق در ذهنيت و برداشت مردم از واقعيات اقتصادي _ اجتماعي ايجاد كرد ، به صورتي كه گفتمان اولويت توسعه سياسي و توسعه اقتصادي توانست به سهولت پذيرفته شود و دولت جديد سهمگين ترين تلاش هاي خود را كه با سخت ترين و پرهزينه ترين واكنش نيز رو به رشد در دو وزارتخانه كشور و فرهنگ و ارشاد اسلامي آغاز كرد و تقريباً به طور پيوسته تا انتهاي دوره به پيش برد 0 در دوره نخست ، بزرگ ترين پيروزي هاي دولت ، تغيير ساختاري مديريت خرد كشور از خلال دگرگوني كادر مديريتي كشوري و آغاز به فعاليت شوراهاي شهر و روستا بود 0 در حوزه دوم ، زير و رو شدن عميق رابطه ي دولت با حوزه توليد فرهنگي كه سبب پا گرفتن فرايند خلاقيت فرهنگي و آزادسازي در اين زمينه در حوزه هاي نشر ، موسيقي ، هنرهاي نمايشي و غيره شد ، و به رغم تمام فشارها ، كه تا حد تغيير وزرا پيش رفتند ، در هيچ يك از اين دو شاخه ، بازگشتي اساسي در سياستگزاري ها اتفاق نبفتاد 0 از اين رو ، دولت نخست خاتمي با تكيه بر دستاوردهاي خود در زمينه هاي سياسي ، اجتماعي و فرهنگي بر آن بود كه به دستاوردها در حوزه اقتصادي نيز جلوه اي جديد ببخشد 0 با وجود اين ، مخالفان ، در عين ساختن تصويري تيره از دو حوزه نخست كه گشايش در آنها به « زوال و فروپاشي ارزش ها » تعبير مي شد.

      در حوزه اقتصاد ، اين استدلال را طرح كردند كه قائل شدن اولويت براي دو حوزه مذكور سبب از كارافتادگي هر چه بيشتر حوزه اقتصاد و فقر گسترده ي عمومي مي شود و چشم اندازهاي اين سياست فرورفتن هر چه بيشتر در زوال اخلاقي و فقر اقتصادي است . البته اين تصويرسازي هاي تيره ، نه فقط مبالغه آميز هستند ، بلكه چندان اثري نيز بر روند حركات اقتصادي جز در جهت تشديد بحران ندارند 0 با وجود اين ، نمي توان منكر آن شد كه اگر استدلال معكوس آن باشد كه اولويت دهي به توسعه سياسي ، اجتماعي و فرهنگي كليد راهگشاي توسعه اقتصادي نيز هست اين استدلال نيز چندان قانع كننده جلوه نكرده است و امروز هر چه بيش از پيش گروهي از واقعيت ها طرح مي شوند :

- نخست آنكه ، توسعه سياسي ، اجتماعي و فرهنگي محدوديت هاي ساختاري كاملاً بارزي دارند كه در شرايط گشايش فضاي اجتماعي ، جامعه به سرعت به آنها مي رسد و تمايل به پشت سرگذاشتن آنها كه طبعاً بدون در هم شكستن آن ساختارها ممكن نيست ، در آن بالا مي گيرد و اين امر موقعيتي بحراني به وجود مي آورد.

- دوم آنكه رشد در حوزه هاي سياسي ، فرهنگي و اجتماعي لازم نيست به صورت متقارن و برابر با يكديگر انجام گيرد و اثرگذاري اين فرايند رشد متفاوت بر يكديگر لزوماً شكلي مثبت ندارد 0 هر يك از اين حوزه ها از عواملي بي شمار تبعيت مي كنند كه در سازوكارهايي پيچيده با يكديگر قرار مي گيرند و مي توانند اثراتي معكوس و فاجعه بار بر يكديگر بگذارند 0 ايجاد همسازي و هماهنگي ميان اين حوزه ها خود به ساختارهايي نياز دارد كه امروز متاسفانه آنها را به كار نمي گيرند.

- سوم آنكه ، مجموعه ي رشد حوزه هاي توسعه اي غير اقتصادي نيز لزوماً در ارتباطي مستقيم و هماهنگ با حوزه ي اقتصادي قرار ندارند و رشد آنها لزوماً به معني فراهم شدن زمينه هاي مناسب تري براي رشد اقتصادي نيست 0 افزايش سهم عوامل خارجي در حوزه ي اقتصاد كه ناشي از فرايند گسترده و شتاب زده « جهاني شدن » است 0 تاثير عوامل دروني را به صورتي كاملاً ثانوي درمي آورد و آنها را حداكثر در حد پتانسيل هاي مثبت يا منفي ارزيابي مي كند كه ارزش واقعي شان در ارتباط با عوامل بيروني تعيين مي شود.

 

تحول در امنيت خارجي ايران

      در اين زمينه سه موضوع عمده قابل طرح است 0 اول آنكه محيط امنيت خارجي ايران در عصر جهاني شدن هم چنان متاثر از اصلي ترين متغير سنتي در امنيت خارجي يعني ماهيت همسايگان و بين المللي بودن محيط پيراموني سرزمين ايران نداشته است.

      پايدارترين عنصر در امنيت خارجي ايران طي قرون و اعصار گذشته ، جغرافياي خاص اين مرز و بوم بوده است 0 جغرافياي خاص ايران كه از يك سو ايران را مركز توجه مناطق مشخص و منفك پيراموني خود قرار داده و از سوي ديگر عملاً از نظر جغرافيايي به هيچ يك از محيط هاي پيراموني خود تعلق كامل ندارد ، هم چنان پايدار است 0 چه جهاني شدن را يك پروژه بدانيم و چه آن را يك روند ، واقعيت آن است كه ايران به طور همزمان با همسايگان متعددي رو به روست كه هر كدام داراي ساختار خاصي از نظر داخلي بوده و مناسبات ويژه يي با پيرامون خود دارند 0 كمتر كشوري در دنيا با چنين تعداد همسايه با كيفيت هاي مختلف هم مرز است 0 ايران بايد با اين تنوع همسايگان ، مناسبات امنيت خارجي خود را سامان دهد ، چه نظام بين المللي دو قطبي باشد و چه بحثي از جهاني شدن باشد و يا نباشد 0 لذا تداوم در محيط امنيت خارجي ايران امري غيرقابل انكار است . موضوع دوم آن كه محيط امنيت خارج ايران ، محيطي صرفاً شكل گرفته از مناسبات دو جانبه نيست ، بلكه ارتباط تنگاتنگي با محيط بين المللي دارد 0 تحولات بين المللي تاثيرات عمده اي بر محيط امنيت خارجي گذاشته و مي گذارد  0 حضور نيروهاي نظامي امريكا در منطقه خليج فارس ، مسائل مربوط گذر خط لوله انرژي كشورهاي منطقه خزر از ايران و مخالفت امريكا با اين امر ، مهار آشكار ايران ، مهار خفيف روسيه توسط امريكا ، اتمي بودن پاكستان ، بحران بين المللي عراق ، عضويت تركيه در ناتو و پيوستن احتمالي اين كشور به اتحاديه اروپايي و حساسيت نسبت به پيوند مطرح شده طالبان با اقدام هاي خشونت آميز در سطح منطقه ، محيط امنيت خارجي ايران را از ماهيتي بين المللي برخوردار كرده و هر كدام از همسايگان و ايران نوعي پيوند و مساله بين المللي دارند.

اين بعد بين المللي نيز چندان جديد نيست و تداومي از گذشته در اين عرصه وجود دارد . هر چند كه شدت و ضعف بعد بين المللي مناسبات دو جانبه ي امنيتي ايران با همسايگان ، متفاوت مي باشد ولي همگي محيط امنيت خارجي ايران را بين المللي مي كند 0 موضوع ديگر ، درباره تغيير در محيط امنيت خارجي ايران در اثر جهاني شدن است 0 هر آنچه كه درباره اثرات تحول آميز پديده جهاني شدن در بهره نخست گرديد 0 در محيط امنيت خارجي ايران قابل تعميم است به اين صورت كه :

      اولاً مفهوم فضا و محيط امنيت خارجي ايران همانند ساير نقاط جهان دستخوش تحول شده است 0 دو دهه پيش ، فضايي به نام الكترونيكي چندان مطرح نبود ولي اين فضا ، خاورميانه را نيز در برگرفته است 0 از بحث هاي مربوط به اينترنت در بعد اطلاع رساني آن گرفته تا بازرگاني الكترونيك و از حضور ماهواره ها تا اهميت يافتن بيشتر ايماژ و تصوير سازي ، به عنوان نمادي از جهاني شدن ، در كنار مرزهاي سنتي جغرافيايي ، مرز و فضاي جديدي را در خاورميانه شكل داده است 0 اين فضا و محيط الكترونيكي ، مناسبات سنتي امنيتي را دگرگون كرده است به اين گونه كه :

1- محيط جديد الكترونيكي ، اهميت عنصر اقتصادي و اقتصاد مبتني بر فن آوري توليد دانش و اطلاعات 1 را برجسته كرده است 0 رقابت اقتصادي بخشي از رقابت امنيتي مي باشد و عرصه جديدي از رقابت اقتصادي در اين محيط به وجود آمده است 0 جالب آن كه اسراييل كه عمدتاً با كشورهاي خاورميانه ، بر سر مساله مرز جغرافيايي از ابتدا تاكنون مساله داشته و خواهد داشت ،اقتصاد خود را در دهه گذشته ، به سمت اقتصاد مبتني بر توليد اطلاعات و فن آوري پيشرفته رايانه يي سوق داده است و در محيط جديد الكترونيكي ، با اقتصاد بيش از صد ميلياردي خود ، درصدد طراحي شكل جديدي از مناسبات امنيتي ميباشد.

2-  در محيط جديد الكترونيكي ، هم چنين اهميت اطلاع رساني و انتقال اطلاعات با سرعت و كارايي ، بعد ارتباطاتي امنيت برجسته تر شده است و عملاً مرزهاي محيط جديد الكترونيكي هم پيوسته شده كه در كمتر برهه اي از تاريخ مي توان مورد مشابهي براي آن يافت و اين خود باعث مطرح شدن بازيگران جديد شده است 0 نگاهي گذرا به نقش شبكه فضايي الجزيره ، ظهور بازيگران جديدي را در منطقه نمايندگي مي كند.

3- محيط جديد ، بازي هاي سنتي قدرت در خاورميانه را دگرگون ساخته است 0 ديگر نمي توان صرفاً بر ابزارهاي نظامي خالص تكيه داشت 0 در اين خصوص بايد گفت : هر چند كه هنوز فهم يكسان و مشخصي در خصوص عناصر غير نظامي امنيت در منطقه پيراموني ايران وجود ندارد ، در عين حال نمي توان اين واقعيت را ناديده گرفت كه به تدريج ، نگرش نخبگان منطقه در حال تغيير و تحول است 0 نگراني از حاشيه يي تر شدن در اقتصاد جهاني براي كل خاورميانه و محيط پيراموني ايران ،جدي است.

      اثرات اقتصادي جهاني شدن ، بسياري از كشورهاي جهان را دستخوش تحولات منفي عمده يي كرده است كه نمونه آن بحران هاي كشورهاي آسيايي در چند سال گذشته است. هر چند برخي از كشورهاي آسيايي از بحران هاي مزبور گذر كرده و تا حدودي خود را بازسازي كرده اند ولي اثرات امنيتي تحولات اقتصادي آن بسيار عميق بود 0 آنچه كه باعث شده تا محيط پيراموني ايران ، خصوصاً حوزه جنوبي آن ، اثرات جهاني شدن اقتصاد را در قالب منفي و مخرب آن لمس نكند ، اتكا و تسكين مصنوعي درآمد حاصله از نفت است كه خود مقوله ديگري مي باشد 0 به هر رو آنچه مي توان گفت اين است كه در كمتر زماني در تاريخ جهان ، به سان امروز مناسبات امنيتي متاثر از بازي هاي اقتصادي و ارتباطي بوده است  (سجادپور ،1384، 151).

 

واكنش هاي ايران

      اين كه ايران چه واكنشي را مي تواند در قبال اثرات پديده جهاني شدن بر محيط امنيت خارجي خود داشته باشد ، در گرو پاسخ دادن به سؤال كلاسيك همه تحليل هاي امنيت خارجي است و آن اين كه جهاني شدن متضمن چه تهديدها و چه فرصت هايي براي ايران است ؟

      در پاسخ بايد گقت : اولاً تهديدهاي سنتي امنيت خارجي ايران نه تنها از بين نرفته اند بلكه پيچيده تر نيز شده اند 0 جهاني شدن به هيچ رو نبايد ايران را از دلمشغولي هاي سنتي و تاريخي امنيت خود دور كند 0 هر گونه بي توجهي به نگراني هاي پايدار و با ثبات امنيت خارجي ايران ، بي ترديد اثرات مخرب و زيان باري بر امنيت اين مرز و بوم خواهد داشت.

ثانياً تهديدهاي سنتي در عين حفظ قالب ها ي پايدار خود ، پيچيدگي هاي جديدي يافته اند كه هيچ ارتباط منظم و منسجمي با پديده جهاني شدن ندارند 0 آنچه كه در مرزهاي شرقي و خصوصاً در قضيه طالبان به چشم مي خورد ، نوعي سنتي تر شدن الگوهاي امنيت خارجي را تداعي مي كنند تا ظهور پديده هاي جديد ناشي از رشد فن آوري ارتباطي و جهاني شدن اقتصاد را.

فصل ششم نتيجه گيري

Folded Corner: فصل ششم نتيجه گيري      ثالثاً جهاني شدن ، تهديدهاي جديدي را نه فقط براي ايران ، بلكه براي همه كشورهاي منطقه و حتي به يك تعبير براي همه كشورهاي جهان فراهم آورده است 0 اين تهديدها ، خصوصاً زماني كه حلقه هاي امنيت داخلي ، منطقه اي و بين المللي به هم پيوند مي خورند جدي تر مي شود (سجادپور ،1384،158)

 

 به منظور جمع بندي ، من بر اين نظرم كه تاريخ معاصر شاهد تغييري چشمگير در ويژگي سياست هاي جهاني است 0 علاوه بر جغرافياي قديمي ، قلمروها ، فاصله ها و مرزها، ما امروز از يك بعد جهاني گسترده برخورداريم كه در آن شرايط به طرز مؤثري بدون مكان ، بدون مرز شده اند 0 گسترش شتابناك پديده هاي جهاني از اواسط قرن بيستم تاكنون پيامدهاي مهمي براي الگوهاي حكومتي داشته است 0 از يك سو جهاني شدن ناكارآمدي اصل محوري و قديمي حق مالكيت را نشان داده ، اگر چه حكومت ها همچنان در نظارت بر حيات اجتماعي نقشي كليدي ايفا مي كنند 0 از سوي ديگر جهاني شدن رشد تعدادي ديگر از جوانب حاكميت ، از جمله روابط فرامرزي مقامات محلي ، رژيم هاي فراكشوري ، طرح هاي نظارتي به وسيله نهادهاي بازار و مبادلات جامعه مدني جهاني را در سياست هاي جهاني موجب شده است  (بيليس و اسميت ، 1383 ، 87 ).

      در سال هاي نخست قرن بيست ويكم ، به رغم تغييرات مهمي كه در حوزه سياست هاي جهاني در حال رخ دادن هستند ، ابهام سنتي در خصوص امنيت بين المللي همچنان پابرجاست 0 در نتيجه پايان جنگ سرد جهان به جهات مختلفي جايي امن تر براي زندگي كردن شده است و به ويژه با رفع رويارويي هسته اي به عنوان عامل اصلي روابط بين شرق و غرب اين احساس امنيتي بيشتر شده است 0 گسترش ارزش هاي دموكراتيك و اجتماع گرا ، برخي روندهاي مربوط به حركت كلي جهاني سازي و به طور كلي اثرات همكاري
سازمان هاي بين المللي ، نقش مهمي در كاهش جنبه هاي رقابتي معضل امنيتي بين كشورها ايفا كرده است 0 با اين حال در جهاني كه دائماً سرشار از تفاوت ها و تضادها ،
بي اعتمادي ها و عدم قطعيت هاست ، جستجو براي جامعه اي جهاني مبتني بر همكاري احتمالاً در مقابل فشارهاي قدرتمندي كه به دولت ها و جوامع بزرگتر وارد مي آيند تا مراقب امنيت ملي و منطقه اي خود در برابر تهديدات داخلي و خارجي باشند ، قرار خواهد گرفت 0 اينكه آيا امنيت جهاني امري قابل دستيابي است يا خير و چگونه بايد بدان دست يابيم هنوز نامشخص است.

      جهاني شدن چالش هايي كه دولت ها ، شركتها و سازمان هاي بين المللي با آن روبرو هستند را افزايش مي دهد 0 دولت هاي قوي به دنبال آن هستند تا نهادهايي را براي مديريت بحران هاي مالي ، سازمان هاي غير دولتي و شركت هاي جهاني شوند شكل دهند.
دولت هاي ضعيف تلاش مي كنند تا در مقابل شرايط اقتصادي كه به طور روزافزون متزلزل و متغير مي گردد ، بقاي خود را حفظ كنند 0 چيزي كه بين همه آنها مشترك است اين است كه به دنبال ثبات و دورانديشي بيشتر هستند 0 اگر چه دولتها درباره چگونگي و شرايط دست يابي به آن نظر يكساني ندارد 0 اين واقعيت كه در سال هاي اخير به طور واقع هر دولتي در جهان حداقل به يكي از گروه هاي تجاري منطقه اي پيوسته است 0 تلاش براي يافتن راه هاي جديد جهت مديريت جهاني شدن را مهمتر مي سازد 0 همزمان ، منطقه اي شدن بدبيني بسياري از دولت ها را درباره نهادهاي بين المللي و ترس آنها را در اين مورد نشان مي دهد كه نهادها كاملا ً تحت تسلط دولت هاي قوي قرار دارند يا اينكه نمي توانند آنها را محدود نمايند و نتيجه ظهور حكومت چند لايه اي در اقتصاد جهاني است.

جهاني شدن با آمدن خود ، فضايي فراسوي مدرنيته گشود و فرد را جايگزين دولت كرد ؛ مرجع هاي اجتماعي را متعدد و متنوع كرد ؛ هويت سازي سنتي را دشوار ساخت ، تداوم زمان را از آن ستاند ؛ وحدت سوژه را مخدوش كرد ؛ احساسي از موقتي و متغير بودن را بر ذهن انسان چيره گردانيد ؛ امنيت و آرامش ناشي از وحدت و تداوم را با ناامني مواجه نمود ؛ ترديد و عدم قطعيت را به همه حوزه هاي زندگي فرهنگي و حتي حوزه شناخت علمي رسوخ داد ؛ ترس و ناامني فراگيري پديد آورد ؛ قلمرو روابط زندگي اجتماعي را گسترش دا د ؛ دنياي اجتماعي افراد را بسيار بزرگ تر از گذشته ساخت و احساس كنترل ناپذيرتر شدن چنين دنيايي را در آنها به وجود آورد ؛ با تبديل تغييرپذيري و سرعت به مهم  ترين عوامل ويژگي بخش زندگي اجتماعي مدرن ، امكان و احتمال آنومي را افزايش داد.

      در شرايط كنوني ، جامعه ايراني پيش از هر اقدامي ، نيازمند تلاش براي يافتن جايگاه و منزلتي است كه بتواند خود را به عنوان موجد و معمار حوادث اتفاقيه در محيط ملي و فراملي مطرح نمايد و يا حداقل بتواند در پديده ها و جريانات حادث شده ، تصرف كند و از فرصت هاي نهفته در آنان ، در جهت حفظ و تقويت هويت محلي و ملي خود بهره ببرد.

مدرنيته جهاني مقوله اي ابهام دار است كه مستعد بيان هاي مسئله ساز گوناگون است. مدرنيته نبايد ما را به طرد ديگر شيوه هاي انديشيدن درباره جهاني كه به سوي آينده پيش مي رود ، بكشاند 0 اما به رغم همه اينها ، ايده اصلي مدرنيته جهاني به عنوان وضعي اجتماعي و فرهنگي كه از تغييري دوران ساز در سازمان دهي اجتماعي زمان _ مكان منبعث مي شود ، هم چنان يكي از راه هاي بس قانع كننده درك ارتباط پيچيده جهان كنوني ماست ، و اين امر بي شك ابقاي آن را دست كم به عنوان پس زمينه نظري مبحث رابطه بين جهاني شدن و فرهنگ موجه مي سازد.

      در عصر پسا استعماري و جهاني شدن ، هويت هايي از اين دست از تقابل هاي دوتايي مثل سنتي- مدرن ، محلي - جهاني ، خصوصي-  عمومي و .... ، كه از شاخص هاي دوره مدرن يا استعماري بودند ، فراتر مي روند 0 شكل گيري هويت هاي متكثر و سيال چون پسا اسلام گرايي و فمينيسم اسلامي از جنبه هاي تقابلي و تخاصمي موجود در روايت هاي بنيادگرايانه نيز فارغ اند _ هويت هايي كه درصدد احياي اصالت گذشته و نوستالژي براي گذشته نيستند 0 بنابراين هر چند مي توان در مورد برخي از هويت هاي اسلام گرا يا بنيادگراي تخاصمي به عنوان پاسخ ها و عكس العمل هايي در مقابل پديده هاي مدرنيزاسيون و جهاني شدن سخن گفت جهاني سازي به عنوان يك « جنگ گرم نوين »به يك گام و مقياس بي سابقه اي انجاميد كه نيروهاي ملي سنتي را درنورديد و شبكه هاي اقتصادي را در تمام دنيا گسترش دا د 0 جهاني سازي تمام جوامع تازه دموكراسي شده را در معرض خطر قرار داد ، خواهان تسلط نئوليبراليسم شد كه استثمار نامحدود كارگران از سوي سرمايه داران در سطح بين المللي و در سطح ملي را فراهم مي آورد.

      فرايند جهاني شدن در شكل نوينش در نوع خود بي نظير و بي همتاست 0 گاه تصور
مي شود كه مختصات جهاني شدن جديد صرفاًًً به مناسبت سرعت آن تحت تأثير
نوآوري هاي تكنولوژيك تعريف مي شود. ضمن آنكه به هيچ وجه نمي توان منكر نقش
با اهميت انقلاب تكنولوژيك شد . ولي در هر صورت جهاني شدن منبع مناسبي براي معنا نيست. بلكه برعكس در مورد بسياري از الگوهاي رفتاري تحت تاثير اين روند با معنازدايي مواجه مي شويم. تحت اين شرايط كليه مفاهيم و رفتارها دستخوش تحول وتغيير شده و
 مي بايد دوباره تعريف شوند. فرايند جهاني شدن ، نظام يافته و مرحله به مرحله نمي باشد و در نقاط مختلف جهان به اشكال متفاوت و متقاضي ظاهر مي گردد.  در اين فرايند ارزش ها و روابط جديدي ميان نيروهاي گوناگون به وجود مي آيند كه معناي چندگانه اي را به همراه دارند .

      كار عمده در ابتداي قرن بيست و يكم ابداع يك مدل جديد همزيستي ميان فرهنگ ها ، مردم و نژادها و در عرصه هاي گوناگون مذهبي در يك تمدن مشترك است 0 تحت اين شرايط بايد بتوانيم ساختارهاي سازماني مناسب را براي اين عصر چند فرهنگي ابداع نماييم. در اين روند مي بايد كليه تمدن هاي بشري مشاركت داشته باشند ، نه آن صرفاً يك گروه و يا يك فرهنگ خاص اجازه داشته باشد ديگران را از منظر خود تعريف كنند.  

      جهاني شدن چه به عنوان يك فرايند غير قابل كنترل فرامرزي كه روابط اجتماعي را دگرگون كرده است و چه به عنوان يك پروژه نسبتاً هدايت شده از طرف لايه هاي
قدرتمند تر نظام بين الملل تبعات يكساني براي اكثر كشورها ، به خصوص در جنوب خواهد داشت. تغيير مفهوم سنتي از فضا و مكان و مرتبط با آن دولت سرزميني ، انديشمندان روابط بين الملل را مجبور كرده است كه به فكر خلق مفاهيم و سازه هاي جديد نظري باشند . يكسان سازي و همگرايي كه ميراث اين فرايند مي باشند درون خود روندهاي متضادي را به ارمغان آورده است 0 از يك طرف دولت زير فشار روابط جديد خود را مجبور به عقب نشيني و لذا به دنبال ايجاد حوزه هاي جديد اقتدار و باز تعريف كار ويژه هاي خود
مي باشند 0 توده هاي مردم درون اشكال ابتدايي جامعه مدني جهاني در حال قدرتمند شدن هستند و در مقابل آن نخبگان به دنبال تثبيت نفوذ سنتي و اثرگذاري خود مي باشند
يكسان سازي فرهنگي باعث شكل گيري هويت ها و وفاداريهاي خاموش شده است 0 همه اين واقعيات بيش از هر چيز بر نقش انسان ها نسبت به ادوار گذشته تاريخي اثر گذاشته است. انسان امروز به نظر مي رسد در پرتو تحولات عميق بين المللي توانمندتر از گذشته امكان اثرگذاري بر تاريخ خود را دارد .

پيشنهادات و راهكارها :

      پيشنهاد مي شود ضمن مطالعاتي دلايل جهاني شدن ساير كشورهاي جهان مورد مطالعه قرار گيرد تا اشترك نظرها و تفاوت هاي ديدگاه هاي حهاني شدن آنها روشن و تبيين گردد با توجه به وجود ارتباط معني دار و مثبت بين متغيرهايي كه در جهاني شدن نقش دارد بهتر است مطالعاتي تحقيقي هر عامل به صورت مجزا در مناطق مورد مطالعه پژوهش گردد و اين نارسايي ها بررسي عميق تري بشود.

      رويكرد به روش هاي ارتباطي نوين مانند اينترنت نقش قابل ملاحظه اي در جهاني شدن كشورها دارد ، پيشنهاد مي شود مسئولين امر بخصوص در بخش مخابرات با تمهيداتي دسترسي مردم و به خصوص جوانان را به اين فن آوري ارتباطي تسهيل گردانند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست منابع :

منابع و مآخذ :

ابوربيع ، ابراهيم محمد ،جهاني سازي واكنش اسلام معاصر ،مترجم سيد اسحاق علوي ، پژوهشكده حوزه و دانشگاه ،1384

استيگليتيز ،جوزف ،جهاني شدن و پيامدهاي ناگوار آن ،ترجمه محمد رضا باوفا ،چاپخانه سپهر تهران ،انتشارات اميركبير،1385

 الجباري ،محمد عابد ،العرب و العولمه ، 1998

بيليس ،جان و اسميت استيو ،جهاني شدن سياست :روابط بين الملل در عصر نوين ؛ترجمه -ابوالقاسم راه چمني ،انتشارات مؤسسه فرهنگي مطالعات و تحقيقات بين المللي ابرار معاصر تهران ،1383

تاملينسون ،جان ،جهاني شدن و فرهنگ ،ترجمه محسن حكيمي ،تهران دفتر پژوهش هاي فرهنگي ،1381

جهانبگلو ،رامين ، مدرن ها ،تهران نشر فرهنگ ،1380

جهانبگلو ؛رامين ،مدرنيته دموكراسي و روشنفكران ، تهران نشر مركز ،1378

راپرت ، مارك و استيگليتز ،جوزف ،جهاني سازي چالشها و راهكارها ،ترجمه دكتر سيد هادي عربي  و همكاران ،پژوهشكده حوزه و دانشگاه ،1384

ساروخاني ،باقر ،دايره المعارف علوم اجتماعي ،تهران انتشارات كيهان ، 1375

سجادپور ،سيد محمد كاظم ، جهاني شدن : برداشت ها و پيامدها ، مركز چاپ و انتشارات وزارت خارجه ،1382

سليمي ،دكتر حسين ،نظريه هاي گوناگون درباره جهاني شدن ، تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي ،1384

عباس زاده ،اكبر و عباسي ،مهدي ، هويت ملي و جهاني شدن ، تهران : مؤسسه تحقيقات و توسعه علوم انساني  ، 1384

فرمهيني فراهاني ، محسن ، پست مدرنيسم و تعليم وتربيت ، تهران آيثر ، 1383

فكوهي ، ناصر ، در هزارتوهاي نظم جهاني ، تهران نشر ني ، 1384

كاسادونسكر ،ميشل ، جهاني سازي فقر ونظم نوين جهاني ، ترجمه محمد روحاني ، مركز انتشارات مؤسسه آموزشي وپژوهشي امام خميني ، 1385

گرستاين ، آيدا ، تئوري هاي اقتصاد جهاني و اپرياليسم ، ترجمه پيروز ، تهران تندر ،1358 گيدنز ، آنتوني ، پيامدهاي مدرنيت ، ترجمه محسن ثلاثي ، تهران : مركز ، 1377

لوكلر ، ژراژ ، جهاني شدن فرهنگي آزموني براي تمدن ها ، ترجمه سعيد كامران ، مركز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه ، 1382

19 _ مجتهدزاده ، پيروز ، ديدهاي ژئوپلتيكي و واقعيت هاي ايراني : مطالعه روابط جغرافيا وسياست در جهان دگرگون شونده ، تهران نشر ني ، 1379

20 _ هابرماس ،يورگن ، بحران مشروعيت ، ترجمه جهانگير معيني ، تهران : گام نو ، 1380       

 



1- اين كتاب به فارسي ترجمه شده است :گيدنز ،آنتوني ،پيامدهاي مدرنيت ،ترجمه محسن ثلاثي ،نشر مركز ،1377

1 international land mines treaty

1.Global Transformations (Politics Economics and culture)

2David Goldblatt and Jonattan perraton

سايت اينترنتي www.global  Transformations . com

1  The sceptics

2The transformationalists

3  wriston

1   denationalizeation

2global  market

3  Global  capifal

4    internationalization

1   J. Roseneau    J.Ruggie    A.Linklater

2    ideal   type

3     globalized    word

1historical   depth 

1   -world  system  theory

1   -The  Modern  world  system

1   The  age  of  transition

1  -  genre

1   - reason

1  - Multilateralism

2-  women s watch

1  - Houswifiztion

2  -  Hybridization

1   -Beijing  declaration  and  platform  for  action

2   -St ructural   Adjistment  policies

1   - globalized

1   -  softstates

1-  Information  Based  Technology